Ndriçimi shpirtëror dhe paqja e brendshme shpesh duken më të arritshme kur imagjinohen larg realiteteve të përditshme si trafiku, gjobat e parkimit, taksat apo ekspozimi i vazhdueshëm ndaj reklamave. Megjithatë, për shumicën e individëve, jeta zhvillohet brenda një shoqërie me struktura, detyrime dhe përgjegjësi reale, të cilat ndikojnë drejtpërdrejt në mirëqenien emocionale. Për këtë arsye, praktikat kontemplative, përfshirë vetëdijen, nuk mund të kuptohen të shkëputura nga konteksti shoqëror dhe ai në marrëdhënie në të cilin ushtrohen.
Në mënyrën se si vetëdija mësohet dhe zbatohet sot, veçanërisht në kontekstin klinik dhe shkencor, vërehet një theks i fortë individualist dhe laik. Ky orientim synon fuqizimin e individit për të zhvilluar aftësi vetërregulluese dhe për të bërë zgjedhje më të shëndetshme përballë ankthit, stresit dhe vuajtjes psikologjike. Nga një perspektivë praktike, është më e lehtë të mësohen teknika individuale të menaxhimit emocional sesa të adresohen faktorët kompleksë dhe sistemikë që kontribuojnë në shqetësimin shoqëror. Megjithatë, lind pyetja nëse qëllimi i vërtetë i praktikave kontemplative kufizohet vetëm në përfitimin personal, apo nëse ato kanë implikime më të gjera shoqërore.
Kjo çështje ka nxitur diskutime të rëndësishme në fusha të ndryshme shkencore. Edhe brenda psikologjisë, matja e vetëdijes është fokusuar kryesisht në komponentë intrapersonalë si vëzhgimi i përvojës, mosgjykimi, mosreaktiviteti dhe veprimi me vetëdije. Në mënyrë domethënëse, shkallët më të përdorura të vetëdijes nuk përfshijnë drejtpërdrejt dhembshurinë apo orientimin ndaj të tjerëve. Kjo përbën një shkëputje nga rrënjët filozofike budiste të këtyre praktikave, ku dimensioni marrëdhënor dhe etik zë një vend qendror.
Kjo shkëputje ngre pyetje thelbësore për implikimet shoqërore të vetëdijes. A ka rëndësi nëse një individ ushtron vetëdijen, por mban qëndrime raciste, seksiste ose ksenofobike? A është e mundur të ekzistojë një shoqëri e “vetëdijshme” që mbështet përçarjen, autoritarizmin dhe dhunën? Këto pyetje janë bërë gjithnjë e më urgjente në një kontekst global të karakterizuar nga polarizim i thellë shoqëror dhe rritje e tendencave autoritare. Kërkimet e mëparshme kanë treguar se orientimi drejt dominimit social, i cili reflekton besimin se disa grupe janë në thelb superiore ndaj të tjerave, lidhet ngushtë me qëndrime autoritare, raciste dhe seksiste, si dhe me nivele të ulëta empatie. Empatia, nga ana tjetër, është shndërruar në një koncept kyç jo vetëm në psikologji, por edhe në diskursin publik dhe politik, shpeshherë si objekt polemikash ideologjike.
Studime të shumta sugjerojnë se vetëdija dhe vetëdhembshuria lidhen pozitivisht me empatinë, duke nënkuptuar se praktikat intrapersonale mund të zgjerohen në qëndrime ndërpersonale dhe shoqërore. Kjo hipotezë ka motivuar kërkime të fundit që eksplorojnë marrëdhënien midis vetëdhembshurisë, empatisë dhe orientimeve më të gjera shoqërore si barazia dhe autoritarizmi. Në këtë kontekst, një studim eksplorues i publikuar së fundmi në revistën Mindfulness shqyrtoi lidhjet midis vetëdhembshurisë, empatisë dhe orientimit drejt dominimit social në dy mostra të mëdha, të mbledhura para dhe pas pandemisë COVID-19. Duke përdorur analizën e rrjetit, u vizualizuan marrëdhëniet komplekse midis këtyre konstruksioneve psikologjike, duke marrë parasysh ndikimin e kontekstit shoqëror dhe stresit kolektiv.
Rezultatet treguan një model të qëndrueshëm: vetëdhembshuria lidhej me nivele më të ulëta të autoritarizmit, por kjo lidhje ndërmjetësohej nga empatia, veçanërisht nga komponenti i shqetësimit emocional. Ndjeshmëria emocionale ndaj vuajtjes së të tjerëve rezultoi një parashikues më i fortë i qëndrimeve egalitare sesa empatia kognitive. Në të kundërt, nivelet e ulëta të vetëdhembshurisë dhe empatisë shoqëroheshin me orientime më autoritare dhe hierarkike.
Megjithëse këto gjetje nuk lejojnë përcaktimin e drejtimit shkakor, ato ofrojnë një bazë teorike të rëndësishme për të kuptuar se si tiparet intrapersonale mund të lidhen me bindje dhe qëndrime shoqërore përmes proceseve emocionale. Kjo hap rrugën për kërkime të mëtejshme që testojnë në mënyrë eksperimentale ndikimin e ndërhyrjeve të vetëdhembshurisë në empati dhe barazi shoqërore.
Nëse vetëdhembshuria do të integrohej si një komponent themelor në terapi apo në programet e të mësuarit socio-emocional në shkolla, përfitimet potenciale do të shkonin përtej mirëqenies individuale. Një rritje e vetëdhembshurisë mund të shoqërohej me empati më të thellë dhe bindje më egalitare, duke zgjeruar hapësirën e shqetësimit moral dhe emocional për të tjerët.
Një zhvendosje drejt një perspektive që njeh dinjitetin dhe vuajtjen e përbashkët njerëzore mund të kontribuojë në adresimin e fenomeneve si racizmi, seksizmi, ksenofobia dhe ndarjet e tjera shoqërore. Në këtë kuptim, vetëdhembshuria paraqitet si një koncept premtues për psikologjinë klinike dhe sociale, me potencial për të mbështetur lulëzimin njerëzor në nivele individuale, ndërpersonale dhe shoqërore. Siç është theksuar edhe nga Dalai Lama, ndryshimi i vërtetë shoqëror kërkon mësimdhënien dhe kultivimin e dhembshurisë si një vlerë themelore njerëzore. Kjo ide mbetet aktuale dhe e domosdoshme, jo si një ideal i largët kontemplativ, por si një praktikë e jetueshme brenda realitetit të përditshëm shoqëror.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
