Ëndrrat e gjalla të mëngjesit janë përvoja ëndrrash në të cilat personi është i vetëdijshëm se është në gjumë dhe, deri diku, mund të kontrollojë atë që ëndërron. Etiketa “mëngjes” i shtohet këtij përkufizimi për një arsye: është e zakonshme të kesh ëndrra të qarta pak para zgjimit, domethënë në mëngjes.
Kjo lidhet me një provë tjetër që të gjithë e kemi përjetuar në një moment të caktuar. Ne i mbajmë mend ëndrrat tona shumë më mirë para se të bjerë alarmi. Arsyeja për këtë qëndron në vetë fazat e gjumit. Është interesante se ne kalojmë më shumë kohë në fazën REM ( lëvizje e shpejtë e syve) pikërisht në agim, kur është ditë. Në këtë periudhë të shkurtër kohore kur truri është tepër aktiv, bota e ëndrrave bëhet më intensive, më e perceptueshme dhe e gjallë, por në të njëjtën kohë, kufiri i zgjimit është afër. Bota e pavetëdijshme dhe e vetëdijshme mbivendosen, dhe pikërisht në tehun e briskut, ne kemi një mundësi të shkurtër për të udhëhequr disa nga ëndrrat tona sipas dëshirës.
Çfarë janë ëndrrat e qarta?
Ëndrrat e qarta ndodhin kur një person është në gjumë, por është gjithashtu i vetëdijshëm se po ëndërron. Është interesante se personi i parë që i përcaktoi ose i diskutoi ato ishte Aristoteli. Në traktatet e tij mbi gjumin, ai shpjegoi se ndonjëherë personi që fle percepton se është në gjumë dhe ky perceptim i jep aftësi të reja. Është e vërtetë që ai nuk foli saktësisht për “kontrollimin” e ëndrrave, por ai ishte i intriguar nga përvoja e zgjimit të vetëdijshëm në mes të një ëndrre. Fakti është se ky mekanizëm kurioz dhe i habitshëm është ai që tërheq më shumë vëmendjen e shkencës. Studime, si ato të kryera në Klinikën Neurologjike të Universitetit të Frankfurtit, tregojnë diçka të rëndësishme.
Gjatë ëndërrimit të kthjellët, ne në fakt aktivizojmë një gjendje “hibride” të vetëdijes. Kjo ndërmjetësohet nga zonat ballore të trurit dhe lidhet me metakognicionin njerëzor – domethënë, aftësinë për të reflektuar mbi proceset tona mendore, mbi atë që ndodh në universin tonë mendor. Është një aftësi që disa e kanë më të zhvilluar se të tjerët dhe që, me sa duket, do t’u lejonte atyre të kishin ëndrra më të qarta. Ndërsa afrohet mëngjesi, gjasat për gjumë më të gjatë ose gjumin REM rriten, dhe bashkë me të, edhe për ëndrra të kthjellëta.
Pse ndodhin ato?
Një gjë është e qartë: shumica e ëndrrave të kthjellëta ndodhin në kufirin e zgjimit, pothuajse menjëherë pas zgjimit. Kjo është arsyeja pse ne pothuajse gjithmonë i quajmë ato ëndrra të gjalla të mëngjesit, sepse atëherë i përjetojmë zakonisht. Ishte gjatë viteve 1960 dhe 1970 që elektroencefalograma (EEG) filloi të përdoret së bashku me elektrookulogramën (EOG), një instrument oftalmologjik që përdoret për të studiuar lëvizjen e muskujve të syrit. Falë këtyre instrumenteve, u zbulua marrëdhënia midis gjumit REM, lëvizjeve të shpejta të syve dhe zgjimit hibrid të vetëdijes që çon në ëndrra të qarta. Gjithashtu u vu re se ciklet e gjumit zgjasin mesatarisht rreth 90 minuta. Megjithatë, dhe kjo është pjesa interesante, ndërsa afrohet mëngjesi, periudhat jo-REM shkurtohen dhe periudhat REM zgjaten .
Në fund të natës dhe para zgjimit, territori i ëndrrave të kthjellëta
Universiteti i Nju Jorkut kreu një studim në mesin e viteve 1990 për të thelluar më shumë ëndrrat e gjalla të mëngjesit. Një gjë që u sqarua edhe një herë është se këto ëndrra ndodhin gjatë gjumit REM dhe janë më të shpeshta në fund të natës dhe pak para zgjimit në mëngjes. Është në këtë fazë që ndodh aktivizimi subkortikal dhe kortikal, duke gjeneruar mundësinë e këtyre përvojave. Është një moment, një kufi delikat, ku ëndërrojmë shumë më tepër, por vjen momenti i zgjimit dhe vetëdija jonë e di këtë. Kjo do ta bëjë ose më të lehtë të kujtojmë atë që po ëndërrojmë ose do të na bëjë të ndihemi papritur se mund të kontrollojmë atë që është në atë ëndërr…
Pse disa njerëz kanë ëndrra më të qarta?
Aktualisht, nuk ka të dhëna të qarta që shpjegojnë pse disa njerëz përjetojnë ëndrra më të gjalla në mëngjes. Besohet se ata me aftësi më të mëdha metakognitive (duke reflektuar mbi të menduarit e tyre) kanë më shumë gjasa t’i përjetojnë ato. Megjithatë, është vërejtur se pacientët me apnea të gjumit ose ankth përjetojnë gjithashtu këto ëndrra të gjalla gjatë gjumit REM. Përdorimi i disa ilaçeve, siç janë frenuesit selektivë të rimarrjes së serotoninës (SSRI) ose beta-bllokuesit, shoqërohet gjithashtu me ëndrra të gjalla. Është interesante se është e zakonshme që gratë shtatzëna të shohin këto lloj ëndrrash gjatë tremujorit të parë. Ndryshimet hormonale ka të ngjarë të luajnë një rol në këto situata, të cilat janë gjithmonë kaq të habitshme dhe sugjestive për qeniet njerëzore.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
