Komunikimi nuk është thjesht një aftësi natyrore, por një proces i ndërtuar gradualisht përmes edukimit, socializimit dhe përvojës kulturore. Mënyra se si individët flasin, dëgjojnë, reagojnë dhe interpretojnë mesazhet e të tjerëve është thellësisht e ndikuar nga modelet edukative që kanë përjetuar që në fëmijëri.
Psikologjia dhe sociologjia e komunikimit e konsiderojnë edukimin si një faktor kyç që formëson jo vetëm kompetencën gjuhësore, por edhe inteligjencën emocionale, etikën e dialogut dhe aftësinë për bashkëjetesë sociale.
Lev Vygotsky, një nga figurat themelore të psikologjisë zhvillimore, thekson se gjuha dhe komunikimi zhvillohen përmes ndërveprimit social. Sipas tij, fëmija mëson të mendojë përmes dialogut me të tjerët; fillimisht komunikimi është i jashtëm dhe social, më pas internalizohet dhe shndërrohet në mendim. Kjo do të thotë se cilësia e komunikimit që ofrohet në mjediset edukative – familje, shkollë, komunitet – ndikon drejtpërdrejt në mënyrën se si individi do të komunikojë gjatë gjithë jetës. Një edukim që nxit dialogun, pyetjet dhe dëgjimin aktiv krijon individë më të aftë për komunikim të shëndetshëm dhe reflektiv.
Nga këndvështrimi sociologjik, Pierre Bourdieu e lidh komunikimin me konceptin e kapitalit kulturor. Sipas tij, mënyra e të shprehurit, fjalori, toni dhe aftësia për të artikuluar mendimin janë forma simbolike të pushtetit. Individët që rriten në mjedise edukative të pasura me dialog dhe stimul intelektual zotërojnë avantazhe të dukshme në komunikim, të cilat shpesh interpretohen gabimisht si “aftësi natyrore”. Në realitet, këto janë produkte të drejtpërdrejta të edukimit dhe socializimit, çka tregon se komunikimi nuk është vetëm personal, por edhe strukturor dhe i ndikuar nga pabarazitë sociale.
Jürgen Habermas, përmes teorisë së veprimit komunikativ, argumenton se komunikimi i shëndetshëm është themeli i demokracisë dhe bashkëjetesës sociale. Ai thekson se dialogu i bazuar në respekt, racionalitet dhe mirëkuptim nuk lind spontanisht, por kërkon edukim etik dhe qytetar. Pa një formim të tillë, komunikimi degjeneron në manipulim, dominim dhe konflikt. Kjo ide është veçanërisht aktuale në shoqëritë moderne, ku mungesa e edukimit në komunikim shfaqet në formën e polarizimit, gjuhës së urrejtjes dhe paaftësisë për të dëgjuar mendimin ndryshe. Psikologjia bashkëkohore e mbështet fuqishëm rolin e edukimit në zhvillimin e komunikimit emocional. Daniel Goleman, përmes konceptit të inteligjencës emocionale, tregon se aftësia për të njohur emocionet, për t’i shprehur ato në mënyrë të përshtatshme dhe për të kuptuar emocionet e të tjerëve është thelbësore për komunikim efektiv. Studime empirike tregojnë se individët që kanë përjetuar edukim emocional – ku ndjenjat nuk janë shtypur, por janë emërtuar dhe diskutuar – shfaqin më pak agresivitet verbal dhe më shumë empati në komunikim.
Në mungesë të edukimit në komunikim, individët shpesh përdorin modele të mësuara nga konflikti, autoritarizmi ose heshtja. Terapistët familjarë dhe komunikues klinikë vërejnë se shumë keqkuptime dhe konflikte ndërpersonale nuk burojnë nga dallime reale, por nga paaftësia për të shprehur nevojat dhe kufijtë në mënyrë të qartë dhe respektuese. Aaron Beck dhe qasjet kognitive-biheviorale tregojnë se mënyra se si individët komunikojnë është e lidhur ngushtë me besimet e brendshme të mësuara për veten dhe për tjetrin, besime që formohen kryesisht përmes edukimit. Në kontekstin aktual digjital, pesha e edukimit në komunikim bëhet edhe më e dukshme. Rrjetet sociale kanë amplifikuar zërin e gjithsecilit, por jo domosdoshmërisht cilësinë e komunikimit. Pa edukim kritik dhe etik, komunikimi online shpesh shndërrohet në reagim impulsiv, sulm personal dhe dehumanizim të tjetrit. Studiues të komunikimit medial theksojnë se edukimi në komunikim nuk është më një luks, por një domosdoshmëri sociale për të ruajtur dialogun dhe kohezionin shoqëror.
Në përfundim, edukimi në komunikim është një proces thelbësor që ndikon drejtpërdrejt në cilësinë e marrëdhënieve njerëzore dhe funksionimin e shoqërisë. I mbështetur nga psikologjia dhe sociologjia, ky edukim formëson jo vetëm mënyrën se si flasim, por edhe mënyrën se si mendojmë, dëgjojmë dhe bashkëjetojmë. Një shoqëri që investon në edukimin e komunikimit ndërton individë më të vetëdijshëm, më empatikë dhe më të aftë për dialog – elementë thelbësorë për mirëqenie personale dhe sociale.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
