Gjuha është një nga format më të hershme dhe më të thella përmes së cilës njeriu ndërton marrëdhënie me veten, me tjetrin dhe me botën. Shënimi i 21 shkurtit si Dita Ndërkombëtare e Gjuhës Amtare nga UNESCO nuk është thjesht një akt simbolik, por një ftesë për reflektim mbi rolin kompleks që gjuha luan në formësimin e identitetit, të mendimit dhe të realitetit psikosocial. Që prej vitit 2000, kjo ditë i kushtohet mbrojtjes së diversitetit gjuhësor dhe promovimit të edukimit shumëgjuhësh, duke e vendosur gjuhën në qendër të shoqërive demokratike dhe gjithëpërfshirëse.
Në planin psikologjik, gjuha amtare përfaqëson hapësirën e parë simbolike ku individi ndërton vetveten. Është gjuha e emocioneve të para, e lidhjes primare dhe e kuptimeve themelore për botën. Përmes saj, fëmija mëson jo vetëm të emërtojë realitetin, por edhe të pozicionohet brenda tij. Studimet në psikologjinë sociale tregojnë se ruajtja dhe përdorimi i gjuhës amtare lidhen ngushtë me vetëvlerësimin, ndjenjën e përkatësisë dhe kohezionin social. Humbja ose nënvlerësimi i saj shpesh shoqërohet me ndjesi shkëputjeje kulturore dhe varfërimi emocional, duke e kthyer mbrojtjen e gjuhës në një akt të mbrojtjes së dinjitetit njerëzor.
Nga perspektiva gjuhësore dhe kognitive, gjuha nuk është një pasqyrë neutrale e realitetit, por një filtër aktiv përmes të cilit ne e perceptojmë dhe e strukturojmë atë. Teoritë e Sapir dhe Whorf theksojnë se çdo gjuhë mbart mënyra specifike të të menduarit dhe të kuptuarit të botës. Në këtë kuptim, diversiteti gjuhësor nuk përfaqëson fragmentim, por pasuri simbolike dhe zgjerim të horizonteve mendore. Shumëgjuhësia e pasuron individin dhe shoqërinë, duke krijuar hapësira për dialog dhe mirëkuptim ndërkulturor. Kjo fuqi ndërtuese e gjuhës bëhet veçanërisht e dukshme në praktikën psikoterapeutike.
Fjalët që individi përdor për të përshkruar përvojën e tij nuk janë thjesht etiketime, por mënyra përmes së cilave ai ndërton kuptimin e realitetit. Termat si “problem”, “dështim” apo “dobësi” krijojnë korniza interpretuese që mund të kufizojnë përceptimin dhe reagimin emocional, ndërsa riformulimi i tyre si “sfidë”, “proces” apo “mundësi për rritje” hap perspektiva të reja. Gjuha, në këtë sens, bëhet një instrument transformues. Edhe përshkrimet në dukje të pafajshme janë të ngarkuara me vlera dhe supozime. Etiketimet që përdorim për veten dhe për të tjerët ndikojnë në pritshmëritë, marrëdhëniet dhe vetëperceptimin. Ndërgjegjësimi për këto modele gjuhësore është një hap thelbësor drejt zhvillimit të vetëdijes kritike dhe fleksibilitetit psikologjik. Duke vënë në pikëpyetje gjuhën që përdorim, ne krijojmë mundësinë për të riformuluar realitetin tonë të brendshëm.
Letërsia e lashtë e ka reflektuar herët këtë dimension psikologjik të gjuhës. Në fabulën e Ezopit “Dhelpra dhe rrushi”, një fjali e vetme mjafton për të transformuar një dështim në justifikim. Ky shembull i thjeshtë ilustron se gjuha nuk shërben vetëm për të komunikuar të vërtetën, por edhe për ta mbrojtur egon dhe për të ndërtuar narrativa që na lejojnë të bashkëjetojmë me përvojat tona. Në dimensionin edukativ, UNESCO thekson rëndësinë e arsimit në gjuhën amtare, veçanërisht në vitet e para të shkollimit. Edukimi shumëgjuhësh, i ndërtuar mbi këtë bazë, përmirëson të nxënit, ul pabarazitë dhe forcon kompetencat ndërkulturore. Gjuha që na lidh me rrënjët tona shndërrohet kështu në mjetin që na hap drejt botës. Për ta përmbyllur, gjuha nuk është rastësi, por trashëgimi. Nuk është vetëm mjet komunikimi, por arkitekturë e realitetit psikologjik. Duke e ruajtur dhe duke u bërë të vetëdijshëm për fuqinë e saj, ne mbrojmë identitetin tonë dhe krijojmë hapësira për dialog autentik me tjetrin. Sepse vetëm duke folur me zërin tonë të vërtetë, mund të kuptojmë vërtet zërat e tjerë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
