Pyetja se “kush janë më toksikë në familje, gratë apo burrat”, shfaqet shpesh në diskutime publike, rrjete sociale dhe madje edhe në terapinë familjare, por shkenca psikosociale është shumë më e kujdesshme sesa debatet e thjeshtuara me ngjyra gjinore.
Psikologjia nuk e sheh toksicitetin si një cilësi të lindur të një gjinie, por si një model sjelljeje që ndërtohet nga ndërveprimi i faktorëve individualë, relacionalë dhe kulturorë. Autore si Murray Bowen, Salvador Minuchin dhe Harriet Lerner theksojnë se familja është një sistem emocional, ku secili anëtar ndikon dhe ndikohet nga të tjerët; për rrjedhojë, toksiciteti nuk është pronë e një gjinie, por e një dinamike.
Studimet në psikologjinë sociale tregojnë se burrat dhe gratë shfaqin forma të ndryshme të sjelljeve toksike, të ndikuara fort nga rolet gjinore tradicionale. Burrat, të socializuar shpesh për të shtypur emocionet dhe për të ruajtur kontrollin, kanë më shumë gjasa të shfaqin toksicitet përmes dominimit, heshtjes emocionale, agresionit pasiv ose autoritarizmit. Kjo është vërejtur gjerësisht në punimet e Ronald Levant mbi maskulinitetin normativ, ku mungesa e alfabetizimit emocional tek burrat çon në vështirësi serioze në marrëdhëniet intime dhe familjare.
Nga ana tjetër, gratë, të rritura shpesh me pritshmëri të larta për kujdes emocional, sakrificë dhe përgjegjësi për harmoninë familjare, mund të shfaqin toksicitet në forma më të fshehta, por po aq dëmtuese: kontroll emocional, manipulim përmes fajit, viktimizim kronik ose ndërhyrje të tepruar në jetën e fëmijëve dhe partnerit. Harriet Lerner, në librin e saj “The Dance of Anger”, përshkruan se si gratë, kur nuk lejohen shëndetshëm të shprehin zemërimin, e kthejnë atë në sjellje pasive-agresive ose në ankth që përhapet në gjithë sistemin familjar.
Psikologjia familjare thekson se toksiciteti shpesh është një strategji e pavetëdijshme mbijetese. Individët që rriten në familje me trauma, mungesë sigurie emocionale, kufij të paqartë ose modele të dëmshme marrëdhëniesh, kanë më shumë gjasa t’i riprodhojnë këto modele më vonë. Bowen e quan këtë “transmetim ndërbrezor të ankthit”, ku sjelljet toksike kalojnë nga një brez te tjetri jo sepse individët janë “të këqij”, por sepse nuk kanë mësuar alternativa më të shëndetshme.
Një faktor kyç që thekson shkenca psikosociale është pushteti. Në kontekste ku burrat kanë më shumë pushtet ekonomik, social apo simbolik, toksiciteti i tyre ka pasoja më të drejtpërdrejta dhe më të dukshme, si dhuna psikologjike ose kontrolli financiar. Në familje ku gratë mbajnë barrën kryesore emocionale dhe organizative, toksiciteti i tyre shpesh manifestohet përmes mbikontrollit dhe ndërhyrjes konstante, veçanërisht në marrëdhënien prind–fëmijë. Salvador Minuchin do ta përshkruante këtë si një problem kufijsh, ku rolet ngatërrohen dhe individët humbasin autonominë emocionale.
A ka zgjidhje? Shkenca thotë po, por jo pa ndërgjegjësim. Hapi i parë është largimi nga pyetja “kush është më toksik” dhe afrimi drejt pyetjes “çfarë po ndodh në këtë sistem marrëdhëniesh”. Terapia familjare dhe ajo individuale synojnë pikërisht rritjen e vetëdijes emocionale, vendosjen e kufijve të shëndetshëm dhe thyerjen e modeleve të trashëguara. Daniel Siegel thekson rëndësinë e integrimit emocional, pra aftësinë për të kuptuar dhe rregulluar emocionet, si bazë për marrëdhënie jo-toksike.
Në përfundim, gratë dhe burrat nuk janë toksikë sepse i përkasin një gjinie të caktuar, por sepse janë pjesë e sistemeve emocionale të pashëruara. Toksiciteti në familje është simptomë, jo diagnozë përfundimtare. Kur shoqëria ndalon së fajësuari gjininë dhe fillon të kuptojë proceset psikologjike dhe sociale pas sjelljeve, hapet rruga për shërim, përgjegjësi dhe marrëdhënie më të shëndetshme për të gjithë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
