Një familje e shuar dhe një shtëpi e evakuuar na kujtojnë rreziqet e monoksidit të karbonit, një gaz i padukshëm dhe pa erë që mund të grumbullohet në hapësira të mbyllura dhe që bëhet vdekjeprurës brenda pak minutash.
Ditët e fundit, monoksidi i karbonit është rikthyer tragjikisht në qendër të vëmendjes. Në provincën e Luccës, një familje shqiptare me katër anëtarë, babai, nëna dhe dy fëmijët, u gjet e vdekur në shtëpinë e tyre. Hetimet fillestare tregojnë se tymi i gazit vinte nga një sistem ngrohjeje që nuk funksiononte siç duhet, me shumë mundësi nga kaldaja. Shpëtimtarët e gjetën shtëpinë plotësisht të mbushur me ujë, duke nxjerrë në pah se sa i fshehtë mund të jetë ky lloj helmimi: një rrezik i heshtur që nuk lëshon paralajmërime të dukshme ose me erë të keqe.
Si funksionon monoksidi i karbonit në trup?
Monoksidi i karbonit është një gaz pa ngjyrë, pa erë dhe pa shije që prodhohet nga djegia jo e plotë e karburanteve si gazi, qymyri, druri, vajguri ose benzina. Burimet kryesore shtëpiake përfshijnë motorët me benzinë, sobat, gjeneratorët portativë, llambat me gaz, radiatorët, kaldajat, ngrohësit e ujit, oxhaqet dhe sobat me dru ose gaz. Pasi thithet, CO lidhet me hemoglobinën me një afinitet mbi 200 herë më të madh se oksigjeni, duke formuar karboksihemoglobinë. Kjo parandalon gjakun të transportojë oksigjen në inde, duke shkaktuar hipoksi të indeve. Edhe pse mushkëritë funksionojnë normalisht, truri, zemra dhe organet e tjera jetësore marrin më pak oksigjen, duke shpjeguar pse helmimi mund të çojë shpejt në humbje të vetëdijes dhe, në raste të rënda, dëmtime të përhershme ose vdekje. Ekspozimi i zgjatur ndaj sasive të ulëta të CO mund të shkaktojë simptoma kronike, duke përfshirë asteni, dhimbje koke, marramendje, neurit, aritmi, anginë pektoris dhe, në disa raste, sindroma Parkinson ose epileptike, duke demonstruar se edhe dozat jo-vdekjeprurëse mund të kenë efekte afatgjata.
Simptomat që nuk duhen nënvlerësuar
Simptomat varen nga përqendrimi i gazit, kohëzgjatja e ekspozimit dhe shëndeti i individit. Në nivele të ulëta të CO (1.5–4.5 mg/m³), individët e shëndetshëm nuk përjetojnë efekte të rëndësishme, ndërsa ata me probleme të zemrës mund të përjetojnë anginë, e cila është dhimbje ose shqetësim në gjoks për shkak të një reduktimi të përkohshëm të rrjedhjes së gjakut në zemër. Në përqendrime më të larta (deri në 60 mg/m³ në mjedise të mbyllura me djegie), mund të shfaqen dhimbje koke, të përziera, të vjella, marramendje, dobësi, dhimbje në gjoks dhe konfuzion. Në raste më të rënda, mund të ndodhë humbja e vetëdijes, arresti kardiak dhe dështimi i frymëmarrjes. Grupet më të prekshme përfshijnë të moshuarit, fëmijët, foshnjat, gratë shtatzëna dhe njerëzit me probleme të zemrës ose të frymëmarrjes.
Çfarë duhet të bëni në rast të dyshimit për helmim?
Nëse dyshoni për ekspozim, është thelbësore të largoheni menjëherë nga zona e kontaminuar dhe të dilni jashtë, duke shmangur rihyrjen. Ekspozimi në një zonë të ajrosur mirë e zvogëlon me shpejtësi përqendrimin e CO-së së thithur. Duhet të telefononi menjëherë shërbimet e urgjencës (127 në Shqipëri) dhe të shkoni në dhomën e urgjencës, edhe nëse simptomat duken të lehta. Një vlerësim i shpejtë mjekësor mund të konfirmojë helmimin duke matur nivelet e karboksihemoglobinës në gjak. Në raste të lehta, administrohet oksigjen me përqendrim të lartë; në raste më të rënda, mund të jetë e nevojshme terapia me oksigjen hiperbarik. Veprimi i shpejtë zvogëlon rrezikun e dëmtimit të përhershëm dhe rrit shanset për shërim të plotë. Ndërsa prisni ndihmë, këshillohet që personi të mbahet në qetësi dhe të monitorohet frymëmarrja dhe vetëdija, duke dhënë ndihmën e parë nëse është e nevojshme.
Si ta parandaloni atë?
Parandalimi është arma më efektive kundër monoksidit të karbonit. Është e rëndësishme të mirëmbahen kaldajat, sobat, ngrohësit e ujit, oxhaqet dhe sistemet e tjera të djegies, duke u siguruar që ato të jenë të pastra dhe pa pengesa. Oxhaqet dhe hapjet e ventilimit duhet të kontrollohen gjithashtu rregullisht. Shmangni përdorimin e gjeneratorëve, barbekyve ose sistemeve të gatimit në natyrë në hapësira të mbyllura dhe fikni gjithmonë motorët e automjeteve në garazhe ose zona të tjera të mbyllura. Instalimi i detektorëve të CO në vende strategjike në të gjithë shtëpinë – dhoma gjumi, zona ndenjeje dhe pranë sistemeve të djegies – është thelbësor për raportimin e menjëhershëm të pranisë së gazit, duke ju lejuar të evakuoheni dhe të kërkoni ndihmë. Së fundmi, është e dobishme të edukoni të gjithë familjen rreth procedurave të sigurisë, të njihni shenjat e hershme të helmimit dhe të dini se si të reagoni në rast të një alarmi.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
