Shumë koncepte të psikologjisë moderne sugjerojnë se mënyra se si përjetohet jeta shpesh është një reflektim i brendshëm i mënyrës se si një person percepton, interpreton dhe ndërvepron me botën.
Për shembull, teoria e “schemave kognitive” e Aaron T. Beckut shpjegon se modelet e mendimit — besimet, pritshmëritë dhe interpretimet e një personi — ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si interpretohet çdo ngjarje sociale apo personale. Në këtë kontekst, ideja se “jeta është si një jehonë” nënkupton se reagimet, emocionet dhe sjelljet tona shpesh kthehen tek ne në forma të dukshme përmes marrëdhënieve, situatave dhe ndjenjave që përjetohet.
Në psikologji është e njohur se rrethana të njëjta mund të perceptohen shumë ndryshe nga individë të ndryshëm, madje edhe kur ata përjetojnë ngjarje identike. Carol Dweck, me studimin e saj mbi “mindset”-in (qëndrimin mendor), argumenton se mënyra si i interpretojmë sfidat — si mundësi rritjeje apo si kërcënim — ndikon në rezultatet që arrijmë. Kjo sugjeron se ajo që “jeta na kthen” mund të mos jetë domosdoshmërish realiteti objektiv, por më tepër një reflektim i brendshëm i mendimeve dhe bindjeve tona.
Në marrëdhënie dhe bashkëveprimet sociale, mënyra se si ndihemi për veten shpesh ngjall reagime të ngjashme te të tjerët. Studimet mbi teorirën e lidhjes (John Bowlby; Mary Ainsworth) tregojnë se individët që kanë zhvilluar besim, siguri dhe qëndrueshmëri emocionale në marrëdhëniet e para — zakonisht me kujdestarët e tyre të fëmijërisë — janë më të aftë të krijojnë lidhje të shëndetshme dhe të qëndrueshme si të rritur. Në kontrast, ata që kanë përjetuar pasiguri, braktisje apo ambivalencë shpesh shfaqin modele sjelljeje që mund të interpretohen si “kërcënim” apo “mosbesim”, duke prodhuar jehonë të ngjashme në marrëdhënie të tjera. Kjo rrjedhë sugjeron se mënyra se si ne “shkruajmë mesazhin tonë të brendshëm” — pra, si e trajtojmë veten, nevojat dhe kufijtë tanë — ndikon në mënyrën si traktet të tjerët dhe si reagojnë ndaj nesh.
Carl Rogers, një nga themeluesit e psikoterapisë humaniste, vlerësonte rëndësinë e “vetëvlerësimit të vërtetë” dhe pranimit pa kushte. Ai vlerësonte se individët që zhvillojnë një ndjenjë autentike të vetes — të ndjerë, të dëgjuar dhe të pranuar — janë më pak të prirur të interpretojnë gabimisht sjelljet e të tjerëve dhe më të aftë të krijojnë marrëdhënie empatike dhe bashkëpunuese. Kjo përputhet me idenë se ajo që jepim emocionalisht shpesh kthehet si jehonë: kur trajtojmë të tjerët me qartësi, respekt dhe kujdes, kjo ka shumë më shumë gjasa të reflektohet në trajtimin që marrim nga të tjerët.
Në mënyrë të ngjashme, Albert Bandura, me teorinë e tij të mësimit social, thekson se sjelljet shihen dhe imitohet. Fëmijët që rriten në mjedise ku atmosfera është bashkëpunuese, ku njerëzit ndihmojnë njëri‑tjetrin dhe ku konfliktet zgjidhen me respekt, mësojnë të sjellin sjellje të ngjashme në marrëdhëniet e tyre. Kjo nënvizon idenë se jeta shpesh “kthen” saktësisht atë që është futur — jo si një rregull i fiksuar, por si një tendencë që vjen nga modeli i sjelljes.
Në praktikë, ky parim nënkupton se nëse përjetoni marrëdhënie të repetuara me tension, pasiguri apo keqkuptime, mund të jetë e dobishme të rishikoni “mesazhet e brendshme” që po dërgoni. Në psikoterapi, kjo është shpesh pjesë e punës — të identifikohen dhe sfidohen modelet e mendimit automatik që mund të kontribuojnë në interpretimin negativ të situatave. Për shembull, një i rritur që vazhdimisht hedh poshtë vetveten apo kërkon miratim të jashtëm për të ndjerë vlerë shpesh përballet me çështje të përsëritura të pasigurisë së marrëdhënieve. Identifikimi dhe ndryshimi i këtyre modeleve — një proces i quajtur “restrukturim kognitiv” nga psikologjia kognitive — mund të ndryshojë mënyrën se si interpretohen situatat sociale dhe si “jeta ju kthen” reagimet e botës.
Nga këndvështrimi i zhvillimit personal, Carol Dweck ka identifikuar se individët me një “mindset rritjeje” janë më të hapur ndaj sfidave dhe më pak të ndikuar nga dështimet e kaluara, sepse i interpretojnë këto si mundësi mësimi e jo si prova të vlerës së tyre. Kjo qasje ndihmon në krijimin e një “jehone” pozitive — ku sukseset dhe reagimet pozitive ndaj sfidave kthehen si nxitje për zhvillim të mëtejshëm.
Në praktikë, kjo do të thotë se ajo që “jeta ju kthen” shpesh nuk është një pasqyrim i ftohtë i fatit, por një reflektim kompleks i mënyrës se si ju perceptoni veten dhe botën. Mënyra se si trajtoni veten — me vetëdije, vetëmirësim dhe respekt — ndikon tek mënyra se si të tjerët ju trajtojnë. Ndërsa Carl Rogers theksonte, një atmosferë klinike e mbështetur në pranimin pa kushte i lejon individët të ndihen të sigurët dhe të shprehin veten pa frikë, dhe kjo shpesh reflektohet në marrëdhëniet e tyre të jashtme.
Në përfundim, ideja se “jeta është si një jehonë” i përmbledh mirë këto parime: ajo që jepim — qoftë respekt, kujdes, qartësi, apo dashuri — shpesh reflektohet tek rezultatet që marrim. Nëse ajo që po merrni nuk ju pëlqen, mund të jetë koha për të rishikuar mesazhet që transmetoni — mënyrën se si mendoni për veten, si i trajtoni të tjerët dhe si i interpretoni reagimet që merrni. Ndryshimi i këtij “mesazhi të brendshëm” — i mbështetur te teoritë e psikologjisë kognitive, të lidhjes dhe të zhvillimit personal — mund të ndihmojë në krijimin e një “jehone” më pozitive në marrëdhënie, mirëqenie dhe përvojë të jetës.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
