Mjafton një pajisje inteligjente, një aplikacion i thjeshtë në telefon, për të parë me sytë tuaj dhe për të kuptuar realitetin e zymtë që i kanoset çdo ditë shëndetit tonë. Janë shifra që lidhen direkt me cilësinë e ajrit që thithim çdo ditë. Falë inteligjencës artificiale përmes aplikacionit “weather” në telefonin tonë mund të kuptojmë një realitet të frikshëm që po e jetojmë çdo ditë sa i takon cilësisë së ajrit që thithim. Vetëm disa shifra në kohë reale mjaftojnë për të zbuluar një të vërtetë shqetësuese: ajri që thithim është shpesh i pashëndetshëm, madje i rrezikshëm. Ky nuk është përjashtim sezonal, por një gjendje e përsëritur, pothuajse e normalizuar në Shqipëri.
Sipas të dhënave të monitorimit të cilësisë së ajrit, Indeksi i Cilësisë së Ajrit (AQI) në zona urbane si Tirana arrin shpesh nivele mbi 150, që klasifikohen si “të pashëndetshme”. Ndotësi kryesor është PM2.5, grimca ultra të imta, të padukshme për syrin e njeriut, por jashtëzakonisht të rrezikshme për organizmin. Matjet e fundit tregojnë përqendrime mbi 50 µg/m³, ndërkohë që Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) rekomandon që kufiri ditor të mos kalojë 15 µg/m³, ndërsa ai vjetor 5 µg/m³.
Këto nuk janë thjesht shifra teknike. Janë tregues të drejtpërdrejtë të rrezikut shëndetësor. OBSH dhe Agjencia Europiane e Mjedisit e lidhin ekspozimin e vazhdueshëm ndaj PM2.5 me rritjen e sëmundjeve kardiovaskulare, problemeve kronike të mushkërive, infarkteve, goditjeve në tru dhe uljes së jetëgjatësisë. Grimcat depërtojnë thellë në mushkëri dhe kalojnë në qarkullimin e gjakut, duke prekur zemrën, sistemin nervor dhe imunitar. Fëmijët, të moshuarit, gratë shtatzëna dhe personat me sëmundje kronike janë më të rrezikuarit, por në nivele të tilla ndotjeje, asnjë qytetar nuk është realisht i mbrojtur.
Institucione ndërkombëtare si OBSH, EEA dhe Banka Botërore kanë theksuar vazhdimisht se ndotja e ajrit është një nga kërcënimet më serioze për shëndetin publik në Ballkanin Perëndimor. Shqipëria nuk bën përjashtim. Trafiku urban i pakontrolluar, djegia e karburanteve fosile, përdorimi i druve për ngrohje, mungesa e filtrave industrialë dhe hapësirat urbane të mbingarkuara janë ndër burimet kryesore të kësaj ndotjeje.
Përballë këtij realiteti, përgjegjësia nuk mund të mbetet individuale. Shteti ka detyrimin ligjor dhe moral për të ndërhyrë. Kjo nënkupton:
zgjerim dhe transparencë të rrjetit të monitorimit të ajrit në kohë reale;
politika të qarta për uljen e trafikut ndotës dhe nxitjen e transportit publik dhe elektrik;
kontroll rigoroz të burimeve industriale dhe ndëshkime reale për shkelësit;
plane emergjente për ditët me ndotje të lartë, përfshirë njoftime publike dhe kufizime të përkohshme;
investime në gjelbërim urban dhe planifikim afatgjatë të qyteteve.
Mekanizmat ekzistojnë, institucionet po ashtu. Ajo që mungon është ndërhyrja imediate dhe e koordinuar, aty ku të dhënat tregojnë qartë rrezik. Sepse kur ajri shndërrohet në faktor sëmundjeje, heshtja institucionale nuk është më thjesht neglizhencë, por përgjegjësi.
Ajri që thithim nuk duhet të jetë luks. Dhe as rrezik i përditshëm.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
