Në një botë ku informacioni është i bollshëm, por mendimi i thellë shpesh i rrallë, mënyra se si dikush i përgjigjet një pyetjeje – apo edhe mënyra se si e bën një pyetje – mund të zbulojë më shumë për inteligjencën e tij sesa çdo test i standardizuar. Inteligjenca nuk është vetëm aftësia për të kujtuar fakte; ajo është, siç do të thoshte Jean Piaget, “ajo që përdorim kur nuk dimë ç’të bëjmë më tej”. Pikërisht në momentin e pasigurisë, në mënyrën si njeriu kërkon kuptim, fillon të shfaqet drita e mendimit të pavarur.
Howard Gardner, në teorinë e tij mbi inteligjencat e shumëfishta (1983), argumenton se inteligjenca nuk është një strukturë e vetme, por një shumësi mënyrash për të kuptuar realitetin — nga inteligjenca logjiko-matematike, tek ajo gjuhësore, emocionale e deri te ajo ekzistenciale. Në këtë kuptim, pyetjet që bëjmë nuk janë vetëm mjete njohjeje, por pasqyra të mënyrës sonë të të menduarit. Një pyetje e thjeshtë, si “pse njerëzit kanë nevojë për miratim?”, mund të tregojë aftësinë për introspeksion emocional, ndërsa një pyetje si “si mund të dimë se çfarë është e drejtë?” mund të shfaqë mendimin etik dhe abstrakt që shkon përtej faktit drejt kuptimit.
Daniel Kahneman, psikolog dhe fitues i Çmimit Nobel (2011), e ndan mendimin njerëzor në dy sisteme: Sistemi 1 – i shpejtë, intuitiv dhe emocional; dhe Sistemi 2 – i ngadalshëm, racional dhe reflektues. Pyetjet që kërkojnë mendim të thellë aktivizojnë Sistemin 2, atë pjesë të trurit që kërkon kohë, argument dhe vetëdije. Kështu, kur duam të vlerësojmë inteligjencën e dikujt, pyetjet që e “detyrojnë” të mendojë ngadalë janë më domethënëse sesa ato që kërkojnë përgjigje të menjëhershme. Për shembull, pyetja “Çfarë do të bëje nëse do të kishe pushtet të pakufizuar për një ditë?” mund të tregojë jo vetëm kreativitetin, por edhe ndërgjegjen morale dhe imagjinatën etike të njeriut.
Një tjetër dimension i rëndësishëm është ai i inteligjencës emocionale, që Daniel Goleman (1995) e përshkruan si aftësinë për të njohur, menaxhuar dhe ndjerë emocionet – si vetjake ashtu edhe të të tjerëve. Pyetjet e ndërtuara për të vlerësuar këtë dimension mund të jenë më të buta, por jo më pak të thella: “Si reagoni kur dikush ju kritikon?” ose “Çfarë mësoni nga një zhgënjim?” Të kuptuarit e emocioneve dhe reflektimi mbi to kërkon një lloj inteligjence që nuk matet dot me numra, por dallohet në cilësinë e përgjigjeve.
Në fakt, mënyra si dikush reagon ndaj një pyetjeje të vështirë është shpesh më e rëndësishme se vetë përgjigjja. Siç thekson Carl Rogers, themeluesi i psikoterapisë humaniste, kureshtja autentike dhe dëshira për të kuptuar tjetrin janë shenja të inteligjencës emocionale dhe mendore të zhvilluar. Njeriu inteligjent nuk e sheh pyetjen si kërcënim, por si ftesë për dialog, si mundësi për t’u bërë më i vetëdijshëm.
Në fund, pyetjet që bëjmë janë reflektim i mënyrës si mendojmë. Pyetje që nisin me “pse” zbulojnë kërkim për kuptim, ato që nisin me “si” tregojnë aftësi për zbatim dhe ndërtim logjik, ndërsa pyetjet që nisin me “çfarë ndodh nëse…” pasqyrojnë mendim kreativ e imagjinativ. Përmes tyre mund të vlerësojmë jo vetëm inteligjencën kognitive, por edhe fleksibilitetin, ndjeshmërinë dhe thellësinë e ndërgjegjes.
Si përfundim, inteligjenca nuk është përgjigjja e saktë, por pyetja e drejtë. Dhe, ndoshta, siç thoshte filozofi Bertrand Russell, “ajo që e dallon mendimin e mençur nga mendimi i zakonshëm nuk është sasia e dijes, por cilësia e pyetjeve që guxon të bëjë.”
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
