Në marrëdhëniet njerëzore, dhënia shpesh perceptohet si akt i pastër altruizmi, një shprehje e empatisë dhe solidaritetit shoqëror. Megjithatë, përvojat, dhënia e pakufizuar, kur nuk shoqërohet me vetëdije dhe kufij të shëndetshëm, mund të kthehet nga burim lidhjeje në burim lëndimi. Paradoksi që lind është i dhimbshëm: sa më shumë që japim, aq më pak vlerësohemi; sa më shumë përpiqemi të ndihmojmë, aq më shumë rrezikojmë të shndërrohemi në objekt pritshmërish dhe jo në subjekt marrëdhënieje.
Psikologjikisht, njeriu e ndërton raportin me tjetrin përmes një sistemi shkëmbimi emocional dhe simbolik. Në fillim, një veprim i mirë zgjon mirënjohje, sepse perceptohet si dhuratë. Por kur veprimi përsëritet pa u negociuar, pa u reflektuar dhe pa u kufizuar, ai pushon së qeni dhuratë dhe shndërrohet në normë. Truri social i njeriut përshtatet shpejt: ajo që dje ishte përjashtim, sot bëhet pritje. Kjo nuk ndodh nga keqdashja, por nga mekanizmat e zakonit dhe rehatisë psikologjike.
Në marrëdhëniet familjare, kjo shfaqet shpesh te prindërit që sakrifikojnë vazhdimisht për fëmijët e rritur, duke zëvendësuar autonominë e tyre me ndihmë të vazhdueshme financiare ose emocionale. Fillimisht, fëmija ndihet i mbështetur. Me kalimin e kohës, ndihma nuk shihet më si mbështetje, por si e drejtë. Kur prindi përpiqet të tërhiqet, të vendosë kufij ose të kërkojë reciprocitet emocional, has rezistencë, ftohje apo edhe zemërim. Ajo që lëndon më shumë nuk është mungesa e mirënjohjes, por transformimi i marrëdhënies nga lidhje në varësi.
Nga këndvështrimi sociologjik, kjo dinamikë lidhet me konceptin e kapitalit social dhe pushtetit simbolik. Ai që jep shumë, pa kushte dhe pa kufij, paradoksalisht humbet pozitën e tij simbolike. Dhënia e pakufizuar nuk ndërton barazi, por krijon asimetri. Marrësi, në vend që të ndihet i barabartë, fillon të pozicionohet si përfitues i përhershëm, ndërsa dhënësi si burim i pashtershëm. Në këtë pikë, marrëdhënia pushon së qeni reciproke dhe kthehet në marrëdhënie shfrytëzimi, edhe nëse pa vetëdije.
Në mjediset profesionale, kjo vihet re te individët që marrin përsipër vazhdimisht detyra shtesë, mbulojnë gabimet e të tjerëve dhe sakrifikojnë kufijtë personalë në emër të “bashkëpunimit”. Fillimisht, ata vlerësohen. Më pas, prania e tyre merret si e mirëqenë. Kur vendosin të thonë “jo”, perceptohen si egoistë ose problematikë. Kjo tregon se problemi nuk është refuzimi, por pritshmëria e ndërtuar më herët.
Lëndimi që përjetojmë në këto situata nuk vjen vetëm nga sjellja e tjetrit, por edhe nga përplasja me iluzionin tonë se dhënia e pakushtëzuar garanton dashuri, besnikëri ose respekt. Në fakt, respekti nuk lind nga sakrifica e vazhdueshme, por nga kufijtë e qartë. Psikologjia e marrëdhënieve na mëson se kufijtë nuk janë mure ndarëse, por struktura që e mbajnë marrëdhënien të shëndetshme dhe funksionale.
Marrja e “frenave në dorë” nuk nënkupton ashpërsi apo ndërprerje të lidhjeve, por rikthim të përgjegjësisë personale. Do të thotë të dallojmë mes dhënies nga dëshira dhe dhënies nga frika e humbjes. Të kuptojmë se nuk jemi përgjegjës për boshllëqet e të tjerëve dhe se ndihma e vërtetë nuk e bën tjetrin të varur, por më të fortë.
Në fund, maturia në dhënie është një akt pjekurie psikologjike dhe vetërespekti. Vetëm kur dimë të ndalemi, i japim mundësi tjetrit të na shohë jo si burim, por si njeri. Dhe vetëm atëherë marrëdhënia mund të rikthehet në atë që duhet të ishte që në fillim: një shkëmbim i lirë mes dy individësh të barabartë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
