Stereotipet gjinore janë besime të përgjithësuara rreth roleve, sjelljeve, emocioneve dhe aftësive që “duhet” të kenë vajzat dhe djemtë. Ato fillojnë të formohen që në fëmijërinë e hershme dhe ndikojnë drejtpërdrejt në vetëvlerësimin, zgjedhjet akademike, marrëdhëniet sociale dhe shëndetin mendor të individit. Për këtë arsye, mënyra se si fëmijëve u shpjegohen dhe u trajtohen stereotipet gjinore është një çështje thelbësore në edukim dhe psikologji zhvillimore.
Ky artikull synon të paraqesë mënyra efektive për t’u shpjeguar stereotipet gjinore fëmijëve, duke u mbështetur në teori psikologjike dhe shembuj konkretë nga jeta e përditshme.
Si formohen stereotipet gjinore tek fëmijët?
Sipas Teorisë së të Mësuarit Social (Bandura, 1977), fëmijët mësojnë përmes vëzhgimit, imitimit dhe përforcimit. Ata vëzhgojnë sjelljet e prindërve, mësuesve, figurave mediatike dhe bashkëmoshatarëve, duke ndërtuar ide rreth asaj se çfarë është “e përshtatshme” për secilën gjini. Ndërkohë, Sandra Bem (1981) thekson se fëmijët ndërtojnë “skema gjinore” – struktura njohëse që i ndihmojnë të kategorizojnë botën sipas gjinisë. Këto skema ndikojnë në mënyrën se si fëmijët interpretojnë informacionin dhe vlerësojnë veten.
Shembull konkret: Një vajzë 4-vjeçare që dëgjon vazhdimisht se “vajzat janë të buta” dhe “djemtë janë të fortë”, mund të shmangë lojërat fizike edhe nëse i pëlqejnë, sepse nuk përputhen me skemën e saj gjinore.
Kur dhe si duhet të flitet me fëmijët për stereotipet gjinore?
Sipas Kohlberg (1966), fëmijët fillojnë të kuptojnë identitetin gjinor që në moshën 2–3 vjeç dhe më pas përpiqen të sillen në përputhje me të. Kjo e bën periudhën parashkollore veçanërisht të rëndësishme për ndërhyrje edukative.
1.Përdorimi i gjuhës së thjeshtë dhe konkrete
Me fëmijët e vegjël, shpjegimet duhet të jenë të drejtpërdrejta dhe të lidhura me përvoja reale.
Shembull:
Nëse një fëmijë thotë: “Djemtë nuk qajnë”, i rrituri mund të përgjigjet:
“Edhe djemtë edhe vajzat kanë ndjenja. Të qash do të thotë që po shpreh atë që ndjen, jo që je i dobët.”
Kjo ndihmon në normalizimin e emocioneve dhe sfidon stereotipin pa e turpëruar fëmijën.
2.Përdorimi i shembujve kundër-stereotipikë
Studimet tregojnë se ekspozimi ndaj modeleve që thyejnë stereotipet redukton paragjykimet gjinore (Bussey & Bandura, 1999).
Shembull:
–Gra shkencëtare, pilote ose sportive
–Burra infermierë, mësues apo prindër kujdestarë
Leximi i librave ose shikimi i filmave ku personazhet nuk ndjekin role tradicionale gjinore ndihmon fëmijët të kuptojnë se aftësitë nuk varen nga gjinia.
3.Diskutimi i situatave të përditshme
Stereotipet gjinore shfaqen shpesh në komente të zakonshme, lodra apo reklama. Këto momente janë mundësi edukative.
Shembull praktik:
Një djalë thotë se nuk dëshiron të luajë me kukulla sepse “janë për vajza”.
I rrituri mund të pyesë:
“Çfarë bëjmë me kukullat?”
–“Kujdesemi për to.”
“Po djemtë, a mund të kujdesen për të tjerët?”
Kjo qasje ndihmon fëmijën të reflektojë, jo thjesht të pranojë rregullin.
Roli i të rriturve si model
Fëmijët mësojnë më shumë nga ajo që shohin sesa nga ajo që u thuhet. Prandaj, sjelljet e prindërve dhe mësuesve janë vendimtare.
Shembull: Nëse fëmija sheh që detyrat e shtëpisë ndahen në mënyrë të barabartë mes prindërve, ai mëson se përgjegjësitë nuk kanë gjini. Sipas Hyde (2014), dallimet psikologjike mes gjinive janë më të vogla sesa ngjashmëritë, dhe theksimi i barazisë ndihmon zhvillimin e shëndetshëm socio-emocional.
Në përfundim, t’u shpjegosh stereotipet gjinore fëmijëve nuk do të thotë t’i ngarkosh me koncepte abstrakte, por t’i ndihmosh të kuptojnë se kanë të drejtë të jenë vetvetja, pavarësisht gjinisë. Përmes gjuhës së kujdesshme, shembujve konkretë, modeleve pozitive dhe reflektimit të përditshëm, të rriturit mund të kontribuojnë në rritjen e një brezi më të lirë nga kufizimet stereotipike.
Një edukim i tillë nuk ndihmon vetëm zhvillimin individual të fëmijës, por edhe ndërtimin e një shoqërie më të drejtë dhe gjithëpërfshirëse.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
