Në fillim janë vetëm disa shenja të vogla, pothuajse të padukshme për syrin e zakonshëm: një fëmijë që nuk ndjek shikimin e prindit, që ndalet më gjatë tek një dritë sesa tek një fytyrë, që duket sikur jeton në një ritëm të tijin. Dhe pikërisht aty, në ato momente të heshtura, shkenca sot po mëson të dëgjojë më mirë.
Në një kohë kur 2 Prilli shënon Ditën Botërore të Ndërgjegjësimit për Autizmin, vëmendja globale po zhvendoset gjithnjë e më shumë drejt zbulimit të hershëm dhe kuptimit më të thellë të këtij çrregullimi kompleks.
Falë teknologjive të reja si gjurmimi i syve, sot është e mundur të identifikohen modele të veçanta të vëmendjes që në muajt e parë të jetës. Këto mjete, të kombinuara me inteligjencën artificiale, po e bëjnë diagnozën më të shpejtë dhe më të saktë, duke ofruar një dritare të re shprese për ndërhyrje të hershme. Megjithatë, pavarësisht këtij progresi, autizmi ende nuk diagnostikohet njësoj kudo: në vendet e zhvilluara identifikohet zakonisht brenda moshës 2–4 vjeç, ndërsa në shumë vende të tjera, përfshirë edhe Shqipërinë, diagnoza shpesh vonohet për vite të tëra ose mungon plotësisht.
Në nivel global, vlerësohet se rreth 1 në 100 deri në 160 fëmijë janë në spektrin e autizmit, por këto shifra pasqyrojnë më shumë kapacitetin për të diagnostikuar sesa përhapjen reale. Vende si Shtetet e Bashkuara, Kanadaja apo ato të Europës Veriore raportojnë norma më të larta, jo sepse autizmi është më i shpeshtë, por sepse sistemet e tyre arrijnë ta njohin dhe ta mbështesin më mirë. Ndërkohë, në vende me burime më të kufizuara, shumë fëmijë mbeten të padukshëm për sistemin, duke humbur mundësinë për ndërhyrje që mund të ndryshojë rrjedhën e jetës së tyre.
E megjithatë, narrativa rreth autizmit po ndryshon. Nuk flitet më vetëm për një çrregullim që duhet “korrigjuar”, por për një mënyrë ndryshe të përjetimit të botës që kërkon mirëkuptim, përfshirje dhe mbështetje. Ndërhyrjet si terapia e sjelljes, terapia e të folurit dhe programet e hershme zhvillimore tregojnë se, kur një fëmijë kuptohet në kohë, ai ka më shumë mundësi të zhvillojë potencialin e tij.
Në thelb, autizmi nuk është një histori që fillon me diagnozën, por me vëmendjen: me aftësinë për të parë, për të vërejtur dhe për të mos e injoruar ndryshimin. Dhe ndoshta mesazhi më i rëndësishëm që sjell kjo ditë çdo vit është pikërisht ky: të mësojmë të shohim më mirë, jo vetëm me sy, por edhe me mirëkuptim.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
