Prilli është një muaj i veçantë. Është muaji i pranimit të Autizmit, i caktuar në 2 Prillin e vitit 2007 nga Organizata e Kombeve të bashkuara, për të inkurajuar veprimin dhe ndërgjegjësimin në mbarë botën, dhe për të nxitur mirëkuptimin, përfshirjen dhe vlerësimin e individëve autikë. Pra, Prilli është një muaj ftese për ta parë botën me sytë e të tjerëve, për të ndalur dhe për të kuptuar se si disa njerëz përjetojnë gjithçka ndryshe.
Autizmi nuk është një diagnozë që i ndan njerëzit në “normalë” dhe “jo normalë”, është një mënyrë tjetër për të ndjerë, për të menduar dhe për të qenë në botë. Fëmijët dhe të rriturit me çrregullim të spektrit autik shpesh përballen me ndjeshmëri të jashtëzakonshme ndaj tingujve, dritave ose lëvizjeve të shpejta. Një shprehje e vogël e fytyrës mund të duket e thjeshtë për ne, por për ta është një univers ndjesish që kërkon kuptim dhe durim. Ndërgjegjësimi emocional, pra aftësia jonë për të kuptuar dhe ndjerë së bashku me të tjerët, është çelësi i mbështetjes reale. Si mund ta bëjmë këtë në jetën e përditshme? Ndonjëherë mjafton të dëgjojmë pa ndërprerje, të respektojmë rutinat, të japim hapësirë për të shprehur emocione pa gjykim. Historia të vogla, si ajo e Arditit që e dashuron tingullin e ujit dhe lexon libra me ritme të tij, ose e Elanës që përpiqet të lidhet me shokët e klasës duke përdorur lojëra vizuale, tregojnë se respekti për mënyrën unike të jetesës është mbështetje e vërtetë. Ky muaj është një mundësi për të rritur empatinë tonë, jo vetëm për të mësuar fakte mbi autizmin, por për të ndjerë botën me sy të tjerëve. Lexues, le të bëjmë një hap mbrapa, të vëzhgojmë, të kuptojmë dhe të mbështesim, sepse çdo marrëdhënie e ndërtuar mbi respekt dhe vëmendje është një dritare e hapur drejt botës së një personi me autizëm.
Të dhëna të reja mbi çrregullimin e spektrit autik
Sipas një meta‑analize globale që përfshiu mbi 21 milionë fëmijë, rreth 0.77% e tyre janë diagnostikuar me çrregullim të spektrit autik (ASD), pra pak më pak se 1 në 100 fëmijë në botë, me shifra më të larta te djemtë krahasuar me vajzat. Ky studim përdori të dhëna nga 66 studime të standardizuara të publikuara deri në vitin 2024. Prevalenca e ASD ka shfaqur një rritje të dukshme në dekadat e fundit. Në vende të përparuara si Shtetet e Bashkuara, raportimet tregojnë se tani rreth 1 në 31 fëmijë diagnostikohen me ASD, një rritje nga 1 në 150 fëmijë para dy dekadash, kryesisht për shkak të përmirësuar të metodave diagnostikuese dhe ndërgjegjësimit më të madh të prindërve dhe profesionistëve të shëndetit. Në nivele globale, disa vlerësime tregojnë se prevalenca mund të arrijë dhe të tejkalojë 1 në 56 fëmijë në vende të ndryshme, duke reflektuar heterogjenitetin e metodave të matjes dhe fuqinë diagnostikuese të sistemit shëndetësor.
Në Shqipëri, nuk ekziston një regjistër kombëtar i detajuar, por të dhënat e disponueshme tregojnë se shqetësimi për rritjen e rasteve është në përputhje me tendencat globale. Autoritetet raportojnë mbi 1,900 individë me ASD të regjistruar në skemat sociale, por grupimet e prindërve sugjerojnë se numri real mund të jetë shumë më i madh, deri në rreth 12,000 persona, për shkak të diagnostikimeve të munguar ose të vonuara.
Pse janë rritur rastet e diagnostikuara?
Ekspertët theksojnë se rritja nuk lidhet domosdoshmërisht me një “epidemi të re” të autizmit, por më shumë me: Përmirësimin e diagnozës së hershme, duke identifikuar çrregullime që më parë nuk ishin diagnostikuar; Zgjerimin e përkufizimit klinik të ASD, duke përfshirë forma më të buta; Rritjen e ndërgjegjësimit publik dhe aksesit në shërbime për vlerësim dhe trajtim.
Shkaqet e ASD
Autizmi është një çrregullim neuro‑zhvillimor kompleks, pa një shkak unik të vërtetuar. Literatura shkencore tregon se ka një kombinim faktorësh që ndikojnë në rrezikun e zhvillimit të ASD, duke përfshirë: Faktorë gjenetikë të fortë, ku disa mutacione dhe variacione gjenetike janë identifikuar si të lidhura me spektrin autik; Faktorë mjedisorë dhe epigjenetikë që mund të ndikojnë në zhvillimin neurobiologjik para ose gjatë lindjes, megjithëse roli i saktë i këtyre faktorëve mbetet subjekt kërkimesh të mëtejshme.
A ka lidhje mes vaksinave dhe autizmit?
Organizata Botërore e Shëndetësisë dhe komitete shkencore ndërkombëtare kanë rishikuar në mënyrë të pavarur mbi 31 studime të përditësuara deri në vitin 2025 dhe kanë konfirmuar se nuk ka asnjë provë se vaksinat, përfshirë ato me thimerosal apo adjuvantë të alumininit, shkaktojnë autizëm. Studimet që sugjerojnë një lidhje janë konsideruar me probleme metodologjike dhe me risk të lartë të keqinterpretimit. Disa studiues vazhdojnë të hetojnë faktorë mjedisorë si ndotja e ajrit, metale të rënda dhe ekspozimi ndaj toksinave, por dëshmitë aktuale nuk tregojnë një lidhje të drejtpërdrejtë shkakësore mes këtyre faktorëve dhe ASD, kërkimet janë në faza të hershme dhe shpesh kanë rezultate që nuk ndahen nga ndikimet gjenetike apo socio‑ekonomike të vendit.
A mund të parandalohet ASD?
Nga pikëpamja shkencore të dhënat aktuale nuk mbështesin idenë se ASD mund të “parandalohet” në mënyrë të garantuar, sepse ajo ka një bazë neuro‑zhvillimore dhe gjenetike. Përpjekjet për parandalim janë fokusuar tek identifikimi i hershëm dhe mbështetja afatgjatë për zhvillim të aftësive, jo tek shmangia e gjendjes si e tillë.
Trajtimet dhe intervenimet ushqimore
Deri më sot, nuk është gjetur një “formulë ushqimore” ose preparat që në mënyrë të provuar ndryshon themelorin e ASD. Megjithatë, disa studime sugjerojnë se suplemente të caktuara (p.sh. acid folik dhe multivitamina gjatë shtatzënisë) mund të lidhen me një ulje të mundshme të rrezikut të ASD, megjithëse këto rezultate kërkojnë verifikim më të gjerë në studime të kontrolluara mirë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
