Nga Rezarta Gagani, autore dhe poete
Shpesh reagojmë ndaj tragjedive sikur të ishin rrufe që bien nga një qiell i pastër. Sikur jeta të mos kishte histori, sikur zakonet të mos kishin kujtesë, sikur shoqëritë të mos përsërisnin veten në forma të ndryshme. Çdo herë që ndodh një dramë, ne nxitonim ta shpallim atë “të paprecedent”. Ndoshta sepse fjala precedent është shumë më e rëndë për t’u mbajtur; ajo kërkon llogaridhënie, jo thjesht habi.
Pak ditë më parë, një vajzë e re u vetëvra nën presionin e dhunës së bashkëshortit. Fjalët që u përdorën në reagimet publike ishin po ato që riciklohen prej dekadash: tronditje, tmerr, skandal. Në hapësirën tonë virtuale dhe mediatike, shumë njerëz shkruajnë me një gjuhë sikur të kenë zbuluar papritur një botë të panjohur. Si të ishte hera e parë që një grua në këtë vend paguan me jetë për një histori që, në fakt, nuk i përket vetëm asaj, por të gjithë nesh. Në raste të tilla ndodh diçka e çuditshme: tragjedia shndërrohet me shpejtësi në një portret ku ne mund të varim emocionet tona kalimtare. Lotët qarkullojnë me shpejtësi nëpër ekrane. Dhimbja shfaqet me një intensitet të menjëhershëm, pothuajse performativ. Por ajo që mungon është gjithmonë e njëjta gjë: kujtesa.
Sepse historitë më të forta, ato të vërtetat, nuk i gjen në libra. I gjen të groposura në oborret e shtëpive, aty ku hije të vjetra projektohen mbi muret e reja.
Ndoshta shoqëritë kanë nevojë për këtë amnezi të vogël të përbashkët. Tragjeditë duhet të duken gjithmonë të papritura, sepse vetëm kështu mund të trajtohen si aksidente fatkeqe. Në çastin kur ato njihen si një histori që përsëritet, tronditja nuk mjafton më. Atëherë je i detyruar të shohësh strukturën e ftohtë që i prodhon ato. Kjo strukturë e padukshme i ka rrënjët në të shkuarën, në qytetet e vjetra, ku në oborret e shtëpive të mëdha rrethoheshin puset. Prej tyre merrej uji, aty lahej, aty freskohej oborri në verë. Ishin qendra të heshtura, vende rreth të cilave kalonte dita me thjeshtësinë e saj.
Por në tregimet e vjetra, pusi kishte edhe një funksion tjetër, një zakon më të errët që flitej nën zë. Nëse një vajzë e shtëpisë “turpëronte” familjen me një dashuri të palejuar, presioni bëhej i padurueshëm. Ajo dilte natën në oborr, linte nallanet buzë pusit dhe hidhej brenda. Shenja ishte e qartë: një gjest i vogël që tregonte se “nderi” ishte larë me ujë dhe vdekje.
Në raste të tjera, kur familja nuk e përballonte dot skenën, thirrej një burrë i huaj për këtë punë. Ai hynte në shtëpi, tek stromët (shiltet e rënda) e përgatitura, dhe pak minuta mjaftonin për të mbytur frymën e fundit. Pastaj gjithçka qetësohej. Një jetë më pak. Një nder i shpëtuar.
Paradoksi niste menjëherë pas vdekjes. Të qarat fillonin në kor. Vajtohej me dëshpërim të sinqertë. Komshinjve u tregohej dhimbja e madhe dhe publike.
Në këto histori fshihet një logjikë mizore: nderi nuk është një ndjenjë e brendshme, por një ekuilibër shoqëror. Dhe në këtë ekuilibër, pesha nuk bie kurrë mbi ata që e shpallin nderin, por mbi atë që supozohet se e ka prishur. Nderi, në mënyrë tragjike, shpëtohet gjithmonë nga dikush tjetër. Këtu nis një nga kontradiktat më të thella të identitetit tonë. Ne krenohemi me mikpritjen, me besën që nuk thyhet, me derën e hapur për të huajin. Por kjo logjikë bujare ndalon pikërisht aty ku duhet të fillonte: te vajza e shtëpisë që ka nevojë për atë mëshirë.
Atëherë rregullat ndryshojnë. Nderi bëhet më i rëndë se jeta dhe familja kthehet në një gjykatë pa apel. Zgjidhjet mbeten po ato të vjetrat: pusi ose stromët e rënda të heshtjes.
Sigurisht, sot askush nuk e thotë këtë me zë të lartë. Fjalët kanë ndryshuar, jeta moderne ka sjellë institucione dhe deklarata të reja. Por mekanizmat e vjetër mbijetojnë në forma më të rafinuara e më të heshtura.
Në vend të pusit, sot është një martesë toksike që “nuk duhet të prishet”. Në vend të stromës, është presioni psikologjik që e bind një grua se jashtë mureve të shtëpisë nuk ka ku të shkojë. Dhe në vend të heshtjes së oborrit, kemi zhurmën e madhe të reagimeve në rrjetet sociale.
Një teatër që na bën të ndihemi mirë për një çast, ndërsa jeta vazhdon e pandryshuar.
Ne qajmë shumë, ndoshta sepse viktimat na duhen si një lloj katarsisi. Ato na japin një histori të qartë ku ne mund të pozicionohemi në “anën e drejtë”. Por tragjeditë e përsëritura zbulojnë se pas krimit fshihet gjithmonë ky teatër shoqëror që e kthen viktimën në një figurë të pastër, një portret ku vendosim lotët tanë dhe pastaj e harrojmë.
Sepse pranimi i “precedentit” do të thoshte të pranonim se kjo nuk është një rastësi, por një strukturë. Dhe strukturat nuk prishen me tronditje momentale; ato jetojnë aq gjatë sa fillojmë t’i ngatërrojmë me natyrën e gjërave.
Sot, në qytetet e vjetra, puset janë mbuluar me pllaka guri dhe nuk dallohen më. Por unë mendoj se ato nuk zhduken aq lehtë. Ato thjesht kanë mësuar të bëhen të padukshme. Ndoshta çdo shoqëri i ka puset e veta. Disa rrinë në oborre, të tjerat rrinë thellë në mendjen tonë, duke pritur viktimën e radhës për ta shfaqur sërish si “të paprecedentë”.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
