Të jetuarit në përputhje me vlerat tona përcakton shëndetin tonë psikologjik. Vetëm në këtë mënyrë mund të veprojmë në mënyrë koherente dhe në harmoni me atë që ndiejmë, kemi nevojë dhe atë që na përcakton.
Vlerat dhe emocionet janë shtyllat themelore të sjelljes sonë të përditshme. Sqarimi i tyre, kuptimi i tyre dhe lejimi i vetes të udhëhiqemi prej tyre në mënyrë inteligjente, madje edhe me guxim, do të orkestrojë mirëqenien dhe madje lumturinë tonë. Për më tepër, nuk gabohemi kur theksojmë se jemi në një kohë kur është më e rëndësishme se kurrë të ushqejmë këto shtylla themelore.
Diskutimi i shëndetit psikologjik përfshin gjithashtu trajtimin e këtij grupi konstruktesh që janë unike për secilin person dhe që udhëzojnë sjelljen e tyre. Kështu, qasje aq të thella sa Terapia e Pranimit dhe Angazhimit na kujtojnë se është thelbësore të mbajmë mend vlerat tona sepse ato na japin kuptim, koherencë dhe një rrugë për të udhëhequr vendimet tona.
Le të mendojmë për këtë për një moment. Sa herë jemi larguar plotësisht nga vlerat tona, duke përfunduar duke bërë gjëra që nuk na pëlqejnë? Kjo është diçka që shpesh shfaqet në marrëdhënie të pakënaqura dhe gjithashtu në shumë nga punët tona. Mosqenia në harmoni me veten tonë të vërtetë sjell vuajtje dhe më shumë se një çrregullim psikologjik. Le të thellohemi më shumë në këtë.
Dy dimensione kyçe për mirëqenien dhe zhvillimin personal
Disa argumentojnë se jetojmë në një shoqëri që vuan nga një krizë e vërtetë vlerash. Dimensione të tilla si e vërteta, mirësia dhe drejtësia, për shembull, duket se kanë rënë (sipas disave) nga maja e shkallës sonë. Në njëfarë mënyre, është sikur vlerat ekonomike, konsumiste dhe utilitare tani kanë përparësi. Ndoshta është kështu; nuk është plotësisht e qartë. Megjithatë, nga një perspektivë psikologjike, ka diçka që shpesh e vërejmë. Kur dikujt i mungon qartësia në lidhje me ato besime abstrakte dhe qëndrime jetësore që përbëjnë vlera, realiteti i tyre humbet kuptimin dhe madje edhe drejtimin. Për më tepër, ndonjëherë, edhe me bindje të forta, ne i neglizhojmë ato, dhe atëherë lindin problemet. Për më tepër, del në pah një fakt tjetër i rëndësishëm. Ka burra dhe gra që mbështesin vlera të caktuara, si dikush që valëvit një flamur (solidaritet, besnikëri, mirësi, respekt, ndershmëri ), por ata as nuk i praktikojnë dhe as nuk i zbatojnë ato. Mirëqenia e vërtetë dhe qëndrueshmëria e vërtetë qëndrojnë tek ata që i bëjnë vlerat e tyre virtyte, siç është të qenit i sjellshëm në çdo rrethanë, të qenët një mik i mirë në çdo moment dhe situatë.
Vlerat dhe emocionet shkojnë krah për krah sepse ato udhëheqin gjithçka që bëjmë. Kur ato janë në harmoni, ndihemi mirë. Kur i lëmë pas dore, lind vuajtja. Prandaj, diçka që duhet ta kuptojmë sa më shpejt të jetë e mundur është se sqarimi i vlerave tona mund të na ndihmojë të përparësojmë atë që është e rëndësishme për ne dhe kështu të shmangim zhgënjimin dhe pakënaqësinë.
Të jetojmë në harmoni me atë që është e vlefshme për ne
Studime kërkimore si ato të kryera në Universitetin e Ulmit (Gjermani) theksojnë rëndësinë e këtyre dy dimensioneve. Vlerat dhe emocionet veprojnë si qëllime motivuese, duke i dhënë kuptim jo vetëm jetës sonë të përditshme, por edhe çdo vendimi që marrim dhe çdo marrëdhënieje që krijojmë. Kështu, ky studim nxjerr në pah teorinë e vlerave njerëzore të Shalom H. Schwartz. Ky autor i eksploroi këto dimensione në një mënyrë shkencore, duke i përcaktuar ato si besime – njohje – të lidhura me ndjenjat dhe ndjenjat tona. Me fjalë të tjera, kur përvetësojmë vlera si miqësia, besnikëria ose integriteti, përpiqemi të sigurohemi që jeta jonë të jetë në përputhje me këto parime. Prandaj, nëse jemi dëshmitarë të praktikave të pandershme në punë, ose madje jemi nën presion për t’i përvetësuar ato vetë, kemi dy mundësi: t’i pranojmë ato dhe të vuajmë pasojat, ose të rebelohemi për t’i qëndruar besnikë vlerave tona.
Çfarë ndodh kur humbasim nga sytë vlerat tona?
Milton Rokeach ishte një psikolog social polako-amerikan i cili ia kushtoi pjesën më të madhe të jetës së tij studimit të vlerave dhe emocioneve. Një nga gjërat që ai shpjegoi në punën e tij është se është shumë e zakonshme të përvetësojmë vlerat e trashëguara nga familja jonë. Ne e bëjmë këtë për një kohë, duke i integruar ato në edukimin tonë dhe në fijet relacionale që prindërit tanë endin rreth nesh. Megjithatë, kjo shpesh bën që njerëzit të mos i marrin kurrë në konsideratë vërtet vlerat e tyre. Cili është rezultati? Efekti kryesor është se ne bëhemi dikush që nuk duam të jemi. Mosqartësimi, mosndalimi dhe mosmendimi për atë që na përcakton, do të bëjë që të ndikohemi nga ajo që të tjerët diktojnë ose sugjerojnë. Nëse përdorim metaforën e autostradës, mund të themi se vlerat janë korsitë në të cilat ngasim për të arritur aty ku duam vërtet të shkojmë. Mungesa e tyre do të na bëjë të humbasim rrugën në çdo kthesë, derisa përfundimisht të humbasim rrugën…
Vlerat dhe emocionet, rrënjët e virtyteve tona
Sokrati tha se virtytet nuk mund të mësohen, se ato nuk transmetohen nëpërmjet dijes, por përkundrazi janë realitete që njeriu duhet t’i zbulojë dhe t’i integrojë në qenien e vet. E njëjta gjë vlen edhe për vlerat. Është detyrimi ynë të projektojmë një jetë që është sa më e lidhur me veten tonë të vërtetë, me thelbin, identitetet, pasionet dhe nevojat tona. Në njëfarë mënyre, kur i sqarojmë vlerat tona dhe i bëjmë tonat, i transformojmë ato në virtyte. Nëse zgjedhim bujarinë, bëhet detyrimi ynë ta mbrojmë atë dhe, sigurisht, ta praktikojmë atë. Nëse përqafojmë lirinë, drejtësinë, kujdesin mjedisor ose angazhimin shoqëror, duhet t’i vëmë ato në praktikë çdo ditë. Vetëm kur të kujdesemi për atë harmoni të pamohueshme midis asaj që ndiejmë dhe bëjmë, midis asaj që mendojmë dhe shprehim, do të arrijmë mirëqenie dhe përmbushje personale.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
