Shprehja “Zilia ndaj shokut është më e keqe se urrejtja ndaj armikut” sugjeron se përvoja e zilisë ndaj dikujt që e kemi afër mund të jetë më shkatërruese sesa urrejtja ndaj një armiqi. Për shumë njerëz kjo mund të duket paradoksale, pse dikush që duam apo e respektojmë mund të na dëmtojë emocionalisht më shumë sesa dikush që e perceptojmë si kërcënim të jashtëm? Psikologjia dhe sociologjia ofrojnë një kuptim të thellë të këtij fenomeni.
Zilia si emocion i brendshëm dhe social
Psikologjia përcakton zilinë si një ndjenjë negative që lind prej krahasimit social, kur individi sheh dikë që ka atë që ai dëshiron, qoftë sukses, përjetime, marrëdhënie apo status. Leon Festinger (1954) argumenton se njerëzit natyrshëm krahasojnë veten me të tjerët për të vlerësuar vlerat dhe aftësitë e tyre, duke e bërë zilinë një emocion social shumë të zakonshëm, dhe shpesh të padukshëm për veshin e jashtëm, por fuqimisht pranishëm brenda individit. Nga ana tjetër, urrejtja ndaj armikut është një ndjenjë më e dukshme; është një reagim ndaj një kërcënimi të qartë ose konflikti të hapur. Ajo shpesh përfaqëson një distancë, një kundërshti që, për çudi, mund të jetë emocionalisht më e lehtë për t’u menaxhuar sesa zilia.
Pse zilia ndaj një shoku është më “e rrezikshme”?
Zilia prek identitetin dhe vetëvlerësimin – Zilia lidhet me perceptimin e vlerës personale. Kur shohim dikë që është afër nesh të arrijë diçka që ne dëshirojmë, krahasimi bëhet pikërisht në një horizont të krahasuar. Për Albert Bandura, vetë‑efikasiteti dhe besimi në aftësitë e veta ndikohen fuqishëm nga ajo që ne perceptojmë se të tjerët mund të bëjnë. Zilia shndërrohet kështu në një matës të pasuksesit tonë të perceptuar.
Zilia priret të burojë nga marrëdhëniet e afërta – Sipas Roy Baumeister & Mark Leary (1995), ne kemi nevojë thelbësore për përkatësi. Kur dikush me të cilin ndiejmë lidhje ka sukses, zilia mund të shndërrohet në një “armik të brendshëm” sepse kërcënon idenë se ne jemi të dashur ose të vlefshëm për atë person.
Zilia është emocioni i paduhurshëm dhe i papranueshëm, dhe kjo e bën të rrezikshme – Ndërsa urrejtja është shpesh e dukshme dhe e pranuar si një reagim negativ, zilia inflamohen brenda individit pa u shprehur hapur. Kjo e bën atë më subtile, por edhe më pandëshkueshme dhe më e dëmshme në planin afatgjatë për marrëdhëniet sociale.
Përceptimi ndaj armiqve vs miqve – Kur kemi një armik, ne e njohim pozicionin emocional të tij dhe, shpesh, edhe arsyet për konflikt. Kjo mund të çojë në një formë distance dhe qartësie: konflikt i hapur, me kufij dhe pritshmëri të qarta. Ndërsa zilia ndaj një shoku është një konflikt i brendshëm emocional, pa një front të qartë, që përzihet me dëshirën për lidhje, përbashkësi dhe afirmim.
Zilia në kontekst modern social – Në epokën e mediave sociale dhe krahasimeve të pandërprera, zilia është bërë një fenomen i përhapur. Studimet e fundit flasin për “krahasimin social digjital” — kur përdoruesit krahasojnë jetët e tyre me versionet e “idealizuara” të jetës së të tjerëve në rrjetet sociale, gjë që shkakton ndjenja inferiority dhe zili. Kjo është një formë e zilisë që shpesh ushqehet nga një kulturë konkurrimi dhe pamja perfectioniste, jo vetëm nga miqtë, por edhe nga figura publike.
Çfarë e bën zilinë më të shkatërrueshme sesa urrejtja?
Ajo është një stresor i brendshëm që sakrifikon mirëqenien emocionale pa një objekt të qartë të agresionit.
Shkatërron lidhjet duke krijuar konkurrim në vend të mbështetjes.
Nxit ndjenjë inferioriteti pa një kanal konstruktiv për rritje personale.
Mund të jetë e fshehtë, që do të thotë se nuk identifikohet dhe nuk adresohet lehtë.
Si ta menaxhojmë zilinë në marrëdhënie?
Psikologjia bashkëkohore sugjeron disa strategji:
Vetëdija dhe reflektimi emocional – Sipas Daniel Goleman, njohja dhe menaxhimi i emocioneve janë çelësi për inteligjencën emocionale. Kur njohim ndjenjën e zilisë, mund ta trajtojmë atë si sinjal për nevojën tonë për vlerësim personal.
Shndërrimi i zilisë në motivim – Zilia mund të shndërrohet në një tregues se për çfarë synojmë vërtet dhe të përdoret si motiv për rritje, jo për sabotim apo mbivlerësim negativ.
Komunikimi dhe vulnerabiliteti në marrëdhënie – Të flasim hapur për ndjenjat, pa e mohuar ziliën, mund të forcojë besimin dhe mirëkuptimin.
Përfundim
Zilia ndaj një shoku apo personi të afërt është një emocioni kompleks që prek identitetin, vetëvlerësimin dhe dinamika sociale në një mënyrë shumë më të thellë sesa urrejtja ndaj armikut. Ajo nuk është thjesht ndjenjë negative, por një reflektim i mënyrës se si ne e perceptojmë veten dhe botën përreth nesh. Kuptimi dhe menaxhimi i saj mund të na ndihmojnë të ndërtojmë marrëdhënie më të shëndetshme dhe një jetë emocionale më të qëndrueshme.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
