Sa të lira janë zgjedhjet tona? A vendosim vërtet vetë për mënyrën se si jetojmë, apo sjelljet tona ndikohen nga rrethanat, edukimi, shoqëria dhe faktorë që nuk i kontrollojmë? Këto janë disa nga pyetjet më të vjetra të filozofisë dhe ende nuk ka një përgjigje përfundimtare. Në qendër të debatit qëndrojnë dy ide: vullneti i lirë dhe determinizmi.
Çfarë do të thotë të jesh i lirë?
Në kuptimin më të thjeshtë, liria lidhet me aftësinë për të zgjedhur dhe për të vepruar sipas vullnetit tonë. Por filozofët kanë vënë në dyshim nëse kjo liri është vërtet e pakufizuar. Që nga filozofët e lashtë grekë, liria është lidhur me arsyen, vetëkontrollin dhe aftësinë për të mos u drejtuar vetëm nga impulset. Për Sokratin dhe Platonin, për shembull, një njeri është më i lirë kur arrin të kontrollojë dëshirat dhe emocionet e veta, në vend që të kontrollohet prej tyre. Kjo ide mbetet e rëndësishme edhe sot: ndonjëherë të bësh atë që dëshiron nuk do të thotë domosdoshmërisht se je i lirë. Mund të pyesim veten nëse zgjedhja jonë vjen nga një vendim i menduar apo nga një impuls, frikë apo presion i jashtëm.
Vullneti i lirë: A mund të zgjedhim ndryshe?
Ideja e vullnetit të lirë mbështetet te bindja se njeriu ka aftësinë të zgjedhë mes alternativave të ndryshme dhe të ndikojë në drejtimin e jetës së tij. Në këtë këndvështrim, ne nuk jemi thjesht produkte të rrethanave. Edhe nëse përballemi me kufizime, kemi një hapësirë për të vendosur se si do të reagojmë ndaj tyre. Por filozofi Baruch Spinoza ngriti një problem interesant: ne mund t’i njohim dëshirat tona, por jo gjithmonë i kuptojmë shkaqet që qëndrojnë pas tyre. Mund të mendojmë se po zgjedhim lirshëm, ndërkohë që vendimi ynë mund të jetë ndikuar nga përvoja të së kaluarës, edukimi, emocionet apo rrethana për të cilat nuk jemi plotësisht të vetëdijshëm.
Determinizmi: Sa ndikojnë gjërat që nuk i kontrollojmë?
Në anën tjetër qëndron determinizmi. Sipas kësaj perspektive, çdo ngjarje ka shkaqe të mëparshme dhe sjellja njerëzore nuk ndodh në një vakum. Mënyra si jemi rritur, mjedisi ku jetojmë, përvojat tona, marrëdhëniet dhe rrethanat në të cilat ndodhemi mund të ndikojnë në mënyrën se si mendojmë dhe veprojmë. Nëse çdo zgjedhje është rezultat i një zinxhiri shkaqesh të mëparshme, lind pyetja: sa e lirë është në të vërtetë zgjedhja jonë? Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se njeriu është një “kukull” pa kontroll mbi jetën e tij. Debati filozofik është pikërisht rreth asaj se sa ndikojnë këto faktorë dhe nëse, pavarësisht tyre, ekziston një hapësirë reale për zgjedhje.
Niçe: Të jesh i lirë do të thotë të krijosh veten
Fridrih Niçe e trajtoi lirinë nga një këndvështrim tjetër. Sipas tij, shoqëria vendos shumë prej normave dhe pritshmërive që ndikojnë në mënyrën se si jetojmë. Shpesh, ne ndjekim atë që pritet prej nesh: si duhet të sillemi, çfarë duhet të dëshirojmë dhe çfarë konsiderohet “e suksesshme”. Për Nietzsche-n, një pjesë e rëndësishme e lirisë lidhet me aftësinë për të menduar në mënyrë të pavarur dhe për të mos e ndërtuar jetën vetëm mbi rregullat dhe opinionet e të tjerëve. Në këtë kuptim, të jesh i lirë është edhe një proces i krijimit të vetes.
Liria nuk do të thotë të bësh gjithçka që dëshiron
Për psikologjinë moderne, kjo pyetje mund të shihet edhe në një mënyrë shumë praktike. Ne nuk mund të kontrollojmë gjithçka që na ndodh. Nuk zgjedhim familjen ku lindim, shumë prej përvojave që na formojnë apo të gjitha rrethanat me të cilat përballemi. Por mund të kemi një hapësirë zgjedhjeje në mënyrën se si reagojmë ndaj tyre. Kjo e zhvendos pyetjen nga “A jam plotësisht i lirë?” te një pyetje më e dobishme: “Çfarë mund të zgjedh unë në këtë situatë?”
Ndoshta liria nuk është mungesa totale e kufizimeve. Mund të jetë aftësia për të kuptuar çfarë na ndikon, për të reflektuar mbi dëshirat dhe frikërat tona dhe, sa herë që është e mundur, për të zgjedhur me më shumë vetëdije. Në fund, debati mes vullnetit të lirë dhe determinizmit mbetet i hapur. Por reflektimi mbi të na ndihmon të kuptojmë më mirë veten: cilat zgjedhje janë vërtet tonat, cilat ndikohen nga të tjerët dhe sa hapësirë kemi për të ndryshuar mënyrën se si jetojmë?
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
