Përgatiti Orjona Tresa
Në ditën e dymbëdhjetë të protestave studentore, përballë kërkesave të të rinjve, reagimi i pushtetit, sipas shqetësimit që ngre kjo protestë, është zhvendosur nga dialogu te gjykimi, nga dëgjimi te ndëshkimi, nga përgjigjja institucionale tek kanosja dhe mbajtja nën presion e studentëve dhe familjarëve të tyre.
Në vend që pakënaqësia të trajtohet si një sinjal për korrigjim, ajo rrezikon të shihet si një sfidë ndaj autoritetit. Por protestat nuk lindin në boshllëk. Ato janë shprehje e një pakënaqësie që, kur nuk gjen hapësirë në institucionet përfaqësuese, kërkon rrugë të tjera për t’u dëgjuar.
Pushteti nuk mund të mbahet me dhunë, frikë apo presion. Një pushtet që mbështetet te ndëshkimi i kundërshtimit, në vend të bindjes përmes rezultateve dhe përgjegjësisë, rrezikon të shndërrohet në një formë kontrolli mbi qytetarët, në vend që të jetë shërbim ndaj tyre.
Çfarë duhet të ndodhë më shumë se kaq që të kuptohet se problemi nuk kufizohet te një protestë, te një kërkesë studentore apo te një përplasje e radhës mes qytetarëve dhe institucioneve?
Në këtë vend, banesat sociale shpesh nuk arrijnë tek ata që kanë më shumë nevojë për to: Familjet në vështirësi ekonomike, kryefamiljarët me fëmijë, nënat e braktisura dhe njerëzit që përballen me pasiguri të thellë sociale.
Shërbimet shëndetësore, të rënduara nga burokracia dhe pengesat administrative, mund ta kthejnë marrëdhënien mes mjekut dhe qytetarit në një përplasje, kur ajo duhet të mbështetet te besimi dhe kujdesi.
Mungesa e transportit të sigurt, infrastruktura e pamjaftueshme rrugore dhe urbane, si dhe problemet që lidhen me cilësinë dhe sigurinë ushqimore, shtojnë pasigurinë në jetën e përditshme. Kur produkte të caktuara raportohen si të pasigurta në tregje të tjera, lind një pyetje e domosdoshme për kontrollin, gjurmueshmërinë dhe mbrojtjen e konsumatorit në vendin tonë: a garantohet i njëjti standard sigurie për të gjithë?
Në arsim, shqetësimi për cilësinë e dijes dhe përgatitjen e të rinjve mbetet një çështje që kërkon vëmendje serioze, matje të besueshme dhe reforma të qëndrueshme. Ndërsa drejtësia, në çështje që lidhen me pronën, konfliktet familjare, divorcet dhe mosmarrëveshjet e tjera civile, duhet të jetë vendi ku qytetari kërkon zgjidhje, jo një proces i gjatë që e lodh, e zhgënjen dhe, në raste më të rënda, e shtyn ta kërkojë vetë zgjidhjen e konfliktit.
Këto probleme nuk janë të gjitha të njëjta dhe as nuk kanë të njëjtat shkaqe. Por, kur përjetohen së bashku, ato krijojnë një ndjenjë të përhapur pasigurie dhe mosbesimi ndaj institucioneve.
Çfarë duhet më shumë që të kuptohet se largimi masiv i të rinjve nuk është thjesht një zgjedhje individuale, por edhe një sinjal për mundësitë që mungojnë, për besimin e dobësuar dhe për të ardhmen që shumëkush nuk arrin ta projektojë brenda vendit të vet?
Kur mundësitë ekonomike, arsimore dhe profesionale përqendrohen në pak qytete, ndërsa zonat e tjera humbasin banorë, shërbime dhe perspektivë, vendi rrezikon të tkurrë jo vetëm popullsinë, por edhe hapësirën e mundësive për zhvillim. Shqipëria nuk është vetëm Tirana. Dhe as Tirana, sado e rëndësishme të jetë, nuk mund të përfaqësojë e vetme Shqipërinë.
Një shtet nuk dobësohet vetëm kur mungojnë burimet. Ai dobësohet edhe kur qytetarët humbasin besimin se institucionet mund t’u përgjigjen nevojave të tyre, se zëri i tyre ka peshë dhe se e ardhmja mund të ndërtohet pa qenë të detyruar të largohen.
Pushteti është përgjegjësi publike, jo qëllim në vetvete. Ai nuk mund të trajtohet si pronë personale apo si një privilegj që ruhet pavarësisht rezultateve. Kur problemet e qytetarëve vazhdojnë të grumbullohen dhe kërkesat për ndryshim nuk marrin përgjigje bindëse, lind nevoja për të shqyrtuar jo vetëm politikat e ndjekura, por edhe mënyrën se si ushtrohet dhe kontrollohet pushteti. Në këtë pikë, çështja nuk është vetëm politike. Ajo lidhet edhe me psikologjinë e pushtetit, me marrëdhënien mes individit, statusit dhe institucioneve.
Pse është kaq e vështirë të lëshohet pushteti?
Psikologjia sociale dhe sociologjia politike ofrojnë disa këndvështrime për ta kuptuar këtë fenomen. Psikologu David C. McClelland, në studimet e tij mbi motivimin njerëzor, trajtoi nevojën për pushtet si një ndër motivet që ndikojnë në sjelljen e individit. Kjo nevojë nuk është domosdoshmërisht negative: ajo mund të shërbejë për të organizuar, drejtuar dhe realizuar objektiva të përbashkëta. Por rëndësi ka mënyra se si përdoret ndikimi, për të arritur rezultate në interes të grupit apo për të ruajtur kontrollin mbi të tjerët. Kur pushteti bëhet pjesë qendrore e identitetit personal, largimi nga ai mund të perceptohet jo thjesht si përfundim i një mandati, por si humbje e statusit, e ndikimit dhe e rolit shoqëror. Në këto kushte, kritika mund të interpretohet si kërcënim, kundërshtimi si armiqësi dhe kërkesa për rotacion si përpjekje për të fshirë gjithçka që është bërë më parë.
Kjo është një mundësi shpjeguese, jo një diagnozë për individë të caktuar. Për të kuptuar sjelljen e një drejtuesi konkret, duhen shqyrtuar veprimet, vendimet dhe rrethanat, jo të hamendësohet gjendja e tij psikologjike.
Një tjetër këndvështrim vjen nga sociologu Max Weber, i cili bëri dallimin mes pushtetit dhe autoritetit legjitim. Në kuptimin e tij sociologjik, bindja e qëndrueshme nuk shpjegohet vetëm nga mundësia për të imponuar vullnetin, por edhe nga besimi se autoriteti ka një bazë të pranueshme dhe se rregullat që e mbështesin janë të vlefshme. Kjo na çon te një dallim thelbësor: të kesh mundësinë të imponosh një vendim nuk do të thotë se ke fituar edhe besimin e atyre që preken prej tij. Një institucion mund të ketë autoritet ligjor, por besimi publik kërkon gjithashtu përgjegjshmëri, transparencë dhe gatishmëri për të dëgjuar kritikën.
Në anën tjetër, sociologu Robert Michels, përmes konceptit të njohur si “ligji i hekurt i oligarkisë”, analizoi prirjen e organizatave, përfshirë ato politike, që drejtimi të përqendrohet me kalimin e kohës te një grup i kufizuar njerëzish. Sipas kësaj qasjeje, strukturat e krijuara për të përfaqësuar një grup më të gjerë mund të zhvillojnë interesa të brendshme për ruajtjen e drejtimit dhe të pozitave të tyre.
Ky këndvështrim ndihmon të kuptohet pse rinovimi politik nuk vjen gjithmonë vetvetiu. Ai kërkon mekanizma realë për llogaridhënie, konkurrencë të hapur, pjesëmarrje dhe rotacion.
Pse duhet t’ua lëmë vendin të rinjve?
Në Shqipëri, ashtu si në shumë vende të tjera, një nga sfidat e demokracisë është krijimi i hapësirës për ide të reja, përfaqësim më të gjerë dhe breza që kërkojnë të ardhmen e tyre pa u penguar nga modelet e konsumuara të politikës.
Por rinovimi nuk duhet kuptuar si zëvendësim automatik i moshës së madhe me moshën e re. Të rinjtë nuk janë domosdoshmërisht më të mirë vetëm sepse janë të rinj, ashtu si përvoja nuk është domosdoshmërisht garanci për mençuri apo aftësi drejtuese.
Arsyeja për t’u hapur rrugë të rinjve është më e thellë: çdo brez duhet të ketë mundësi të marrë pjesë në vendimmarrje, të sjellë ide, të sfidojë praktikat e konsumuara dhe të mbajë përgjegjësi për të ardhmen që do të trashëgojë.
Një shoqëri që nuk rinovohet rrezikon të mbetet peng i së shkuarës. Kur hyrja në politikë varet më shumë nga besnikëria ndaj strukturave ekzistuese sesa nga idetë, aftësitë dhe integriteti, hapësira për përfaqësim ngushtohet. Kur vendimmarrja mbetet e përqendruar tek të njëjtët njerëz, rreziku është që përvoja të përdoret jo për të ndihmuar ndryshimin, por për ta shtyrë atë vazhdimisht.
Ndryshimi historik ndodh kur përvoja bëhet urë për të ardhmen, jo mur përpara saj. Brezat e rinj kanë nevojë për hapësirë reale, jo thjesht për praninë simbolike në tryeza, fotografi apo fushata. Ata kanë nevojë për mundësi për të propozuar, për të vendosur, për të gabuar, për të korrigjuar dhe për të dhënë llogari.
Kjo kërkon edhe një ndryshim në mënyrën si kuptohet udhëheqja: drejtuesi nuk matet vetëm me kohën që qëndron në detyrë, por me institucionet që lë pas, me njerëzit që përgatit për përgjegjësi dhe me aftësinë për të pranuar se asnjë rol publik nuk është pronë personale.
Demokracia provohet edhe në momentin e largimit
Në fund, pyetja nuk është vetëm pse disa njerëz e kanë të vështirë të largohen nga pushteti. Pyetja është se çfarë mekanizmash ka një demokraci për të garantuar që asnjë individ, grup apo strukturë të mos bëhet më e rëndësishme se institucioni dhe interesi publik.
Demokracia nuk matet vetëm me mënyrën se si fitohet pushteti, por edhe me mënyrën se si ushtrohet, kontrollohet dhe dorëzohet. Ajo kërkon zgjedhje të besueshme, institucione funksionale, llogaridhënie dhe mundësi reale që përfaqësues të rinj të konkurrojnë e të marrin përgjegjësi. Përvoja e atyre që kanë drejtuar për vite mund të jetë e vlefshme. Por vlera e saj provohet edhe nga gatishmëria për ta vënë atë në shërbim të brezave të tjerë, pa i penguar dhe pa e kthyer vazhdimësinë personale në kusht për vazhdimësinë e shtetit.
Nëse protestat e studentëve nxjerrin në pah një krizë përfaqësimi, përgjigjja nuk mund të jetë vetëm menaxhimi i protestës. Duhet parë edhe çfarë e ka prodhuar atë: çfarë nuk funksionon, cilat kërkesa kanë mbetur pa përgjigje dhe cilat mekanizma duhet të ndryshojnë që qytetarët të mos detyrohen të dalin vazhdimisht në rrugë për t’u dëgjuar.
Dhe në fund, jo vetëm sepse të rinjtë duhet të marrin përgjegjësi, por edhe sepse ata që kanë drejtuar për vite me radhë duhet të pranojnë se çdo etapë politike ka kufijtë e saj. Askush nuk është i pazëvendësueshëm dhe asnjë brez nuk mund ta zotërojë të ardhmen e një vendi.
E ardhmja nuk mund të mbahet peng nga frika e atyre që nuk duan të largohen. Ajo duhet t’u përkasë qytetarëve, të ndërtohet përmes institucioneve dhe të mbetet e hapur për ata që vijnë pas.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
