E drejta për përkujdesje, siguri dhe mbështetje emocionale është themelore për zhvillimin e fëmijëve. Psikologë zhvillimorë si John Bowlby dhe Mary Ainsworth kanë theksuar rëndësinë e bashkëlidhjes së sigurtë mes fëmijës dhe kujdestarit kryesor për shëndetin emocional dhe stabilitetin afatgjatë.
Bowlby argumentonte se fëmijët që ndërtojnë lidhje të sigurta me kujdestarët e tyre kanë më shumë aftësi për të rregulluar stresin, ndërtuar marrëdhënie të shëndetshme dhe zhvilluar empati të qëndrueshme. Në situata ku marrëdhënia mes nënës dhe fëmijës vihet në fokus kritikash apo akuzash të drejtpërdrejta, këto lidhje mund të dëmtohen thellë. Nga këndvështrimi sociologjik, Urie Bronfenbrenner me modelin e tij ekologjik të zhvillimit na mëson se fëmija zhvillohet brenda një rrjeti të ndërlikuar marrëdhëniesh: familjarë, gjyshër, profesionistë (mësues, psikologë, punonjës socialë) dhe komunitet.
Çdo marrëdhënie ndikon tek tjetra, dhe sa më polarizuar ose konfliktuale të jetë kjo rrjetë, aq më i ndërlikuar bëhet zhvillimi i fëmijës.
Në shumë raste, kur një nënë është objekt i kritikave të forta apo akuzave (p.sh., për metodologjinë e kujdesit ndaj fëmijës, sjelljen, zgjedhjet e saj edukative), fëmija shpesh percepton këto sulme si kërcënim ndaj një figure të dashur dhe të besueshme. Sipas Alfie Kohn, autor i librave mbi disiplinën dhe motivimin, sulmet e tilla krijojnë klima frike, ulje të vetëvlerësimit dhe një tendencë për të zgjedhur “anshëm” një palë mbi tjetrën, gjë që mund të çojë në ankth, ndarje emocionale dhe vështirësi në lidhjen me të tjerët.
Rëndësia e ruajtjes së dinamikës së kujdesit të fshehtë ndaj fëmijës
Në punën klinike dhe kërkimore, është vënë re se stilimi i roleve të kujdesit (në formulimet: “baballarë”, “nëna”, “gjyshër”, “profesionistë”) duhet të trajtohet me kujdes, pa përjashtime apo devalvime. Sipas Salvador Minuchin dhe pionierëve të terapive familjare, fëmija është pjesë e një sistemi që funksionon kur çdo individ prind, gjysh, profesionist bashkëpunon në mënyrë komplementare. Kur njëri rol është i “fajësuar” ose i ç’funksionalizuar, sistemi shpesh bie në disbalancë, duke krijuar:
Konflikte të fshehta që ndikojnë në sigurinë emocionale të fëmijës;
Rol‑shkëmbime të ngatërruara, ku fëmija ndjen përgjegjësi ose faj për tensionet e të rriturve;
Fragmentime të kujtesës emocionale, duke vështirësuar formimin e vetëdijes së shëndoshë të identitetit.
Shembuj praktikë
Një familje e zakonshme urbane, le ta quajmë Familja X, përballet me tensione lidhur me edukimin e një vajze 8 vjeçe. Gjyshja kërkon disiplinë strikte; babai mbështet qasjen e gjyshes; ndërsa nëna promovon qasje të butë, dialog dhe autonomi të vogëlushes. Kur profesionistët (psikologu i shkollës) shprehin dyshime mbi aftësitë e nënës, babai dhe gjyshja e shohin këtë si “konfirmim” të supozimeve të tyre. Rezultati? Vajza ndihet e dyzuar, e paqartë për “kush ka të drejtë”, dhe shpesh përpiqet të kënaqë të gjithë, duke fshehur emocionet e saj reale.
Në këtë situatë, nëse babai dhe gjyshja fokusohen vetëm në kritikë ndaj nënës, pa zbuluar pse ajo vepron kështu, pa e dëgjuar, krijohet një atmosferë ku vajza mendon:
“Nënës i thuhet gabim, dhe unë duhet të zgjedh palën tjetër.”
Kjo zgjedhje vendos fëmijën në pozicion “midis palëve”, çka mund të çojë në ankth performancë në shkollë, simptoma stresuese, apo vetë‑vetëdije të zvogëluar.
Roli i profesionistëve, si bashkëpunim, jo akuzë
Psikologët, pedagogët dhe punonjësit socialë nuk duhet të jenë arbitra që shpallin “fituesin” mes palëve, por facilitatorë të dialogut. Ky qendrim është nënvizuar nga Carl Rogers në qasjen humaniste, ku dëgjimi aktiv dhe validimi i eksperiencave personale janë kyçe për transformim. Kur profesionistët kritikojnë apo “vendosin fajin” tek nëna, ata shpesh nxisin një reaksion mbrojtës, jo një riforamim të mekanizmave të kujdesit. Në vend të kësaj, një qasje më e shëndoshë përfshin:
Vlerësim të kontekstit familjar dhe historik emocional të nënës;
Mbështetje të vetëdijesimit tek secili nga prindërit dhe gjyshërit;
Një hapësirë bashkëpunuese, ku secili zë dëgjohet dhe ku synohet mirëqenia e fëmijës, jo fitorja e një ideje apo stili edukativ.
Përfundim
Në psikologji dhe sociologji të zhvillimit, një gjë është e qartë: fëmija përfiton më shumë kur nuk është vendosur mes akuzave apo përjashtimeve, por kur i rriturit rreth tij punojnë bashkë për të krijuar një ambient që promovon siguri, mirëkuptim dhe bashkëpunim. Në vend se të “akuzojmë nënën”, pyetja më e rëndësishme është:
Si mund të bashkëpunojmë për t’i ofruar fëmijës një mjedis emocional të shëndetshëm?
Me këtë qasje, fëmija fiton mbështetje reale, ndërsa të rriturit rrisin aftësitë e tyre për të bashkëpunuar në mënyrë të qëndrueshme dhe të respektueshme.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
