Për pothuajse një shekull, psikologjia dhe biologjia na kanë shitur të njëjtin tregim: kur përballet me rrezikun, njeriu ose shtrëngon grushtet për të luftuar, ose kthehet nga mbrapsht për t’ia mbathur. Ky është i famshmi reagim “Fight-or-Flight” (Lufto ose Ik). Por, a është kjo e gjithë historia?
Në vitin 2000, Dr. Shelley Taylor dhe ekipi i saj në UCLA hodhën një bombë shkencore që tronditi themelet e këtij supozimi. Ata zbuluan se ekziston një rrugë e tretë, një rrugë që nuk bazohet te thika, por te përqafimi, jo tek izolimi, por tek komuniteti. Ky është modeli “Tend-and-Befriend”.
Pse na u deshën 100 vjet për ta parë këtë model?
Përgjigjja është sa e thjeshtë, aq edhe befasuese: Paragjykimi gjinor në kërkim. Deri në vitet ’90, pothuajse 90% e studimeve mbi stresin kryheshin te meshkujt (si te njerëzit, ashtu edhe te kafshët). Shkencëtarët i shmangnin femrat sepse ciklet e tyre hormonale konsideroheshin “shumë të ndërlikuara” për eksperimente të pastra. Kur Taylor filloi të vëzhgonte gratë, ajo pa diçka që nuk përputhej me agresivitetin e “Fight” apo frikën e “Flight”. Ajo pa gra që, nën stres, afroheshin me njëra-tjetrën, kujdeseshin për të vegjlit dhe krijonin aleanca.
Shtylla e Parë: “Tend” (Kujdesi)
Në vetvete, “Tend” nuk është thjesht mirësi, është një strategji mbijetese. Kur një individ ndihet i kërcënuar, ai investon energji në qetësimin e pasardhësve apo të anëtarëve më të prekshëm të grupit. Pse? Sepse një fëmijë që qan apo bërtet e ekspozon grupin ndaj rrezikut. Duke u “kujdesur” (tending), ne reduktojmë stresin e tjetrit, gjë që automatikisht ul edhe stresin tonë. Është një mekanizëm vetë-rregullues që transformon frikën në veprim mbrojtës.
Shtylla e Dytë: “Befriend” (Miqësimi)
Nëse nuk mund të fitosh i vetëm, bashkoju forcave. “Befriend” është procesi i krijimit të rrjeteve sociale që shërbejnë si mburojë. Në kohë krize, njerëzit (veçanërisht gratë, sipas statistikave) kanë një shtysë biologjike për të biseduar, për të ndarë burimet dhe për të kërkuar siguri te grupi. Ky bashkëpunim rrit shanset për të mbijetuar ndaj një kërcënimi që një individ i vetëm nuk do ta përballonte dot.
Alkimia e Brendshme: Oksitocina vs. Adrenalina
Dallimi mes këtyre modeleve nuk është vetëm sjellje, por është dhe kimi.
•”Fight-or-Flight” ushqehet nga Adrenalina dhe Kortizoli. Është një shpërthim energjie që e bën zemrën të rrahë fort dhe muskujt të tensionohen.
•”Tend-and-Befriend” orkestrohet nga Oksitocina, shpesh e njohur si “hormoni i dashurisë”. Kur jemi nën stres, trupi lëshon oksitocinë. Te gratë, ky efekt përforcohet nga estrogjeni, duke nxitur dëshirën për kontakt social. Oksitocina ka një veti magjike: ajo ul presionin e gjakut dhe nivelet e kortizolit, duke na bërë të ndihemi më të qetë kur jemi pranë të tjerëve. Ndërkohë, te burrat, nivelet e larta të testosteronit priren ta zbehin efektin e oksitocinës, gjë që shpjegon pse burrat mund të priren më shumë drejt izolimit ose reagimit impulsiv.
Pse ky model është jetik sot?
Në botën moderne, ku “tigri” që na ndjek nuk është më një grabitqar në pyll, por një afat i fundit në punë apo një krizë ekonomike, reagimi “Fight-or-Flight” shpesh na dëmton. Ai çon në burnout, sëmundje kardiake dhe ankth kronik. Nga ana tjetër, “Tend-and-Befriend” është antidoti. Ky model na mëson;
•Rëndësinë e Rrjetit: Shoqëria nuk është thjesht argëtim; është mbijetesë biologjike.
•Fuqinë e Butë: Empatia dhe kujdesi janë mjete po aq të fuqishme sa forca fizike.
•Qëndrueshmërinë: Ata që kanë rrjete sociale të forta jetojnë më gjatë dhe e kalojnë traumën më shpejt.
Pra; “Tend-and-Befriend” nuk është thjesht një teori psikologjike, po një dëshmi e faktit se njeriu është programuar për lidhje. Ai na tregon se në çdo situatë stresi, ne kemi një zgjedhje: të izolohemi në frikën tonë, ose të zgjasim dorën drejt tjetrit. Shkenca tashmë e ka vërtetuar: shpeshherë, forca jonë më e madhe nuk qëndron te grushti që godet, por te dora që ndihmon.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
