“Unë jam ajo që më ke bërë ti. Prano lëvdatat e mia, prano fajin tim, prano gjithë suksesin, prano gjithë dështimin, shkurt, prano mua.” Charles Dickens – Ky citat i Charles Dickens përmbledh në pak fjalë një nga temat më të rëndësishme të psiko-sociologjisë: individi nuk zhvillohet në izolim, por ndërtohet nëpërmjet marrëdhënieve me të tjerët. Ai nuk është vetëm një deklaratë emocionale, por një reflektim mbi ndikimin që familja, edukimi, kultura dhe shoqëria ushtrojnë në identitetin njerëzor.
Psikologu John Bowlby, themelues i teorisë së atashimit, argumentonte se cilësia e lidhjeve të hershme me figurat prindërore krijon bazën mbi të cilën ndërtohen besimi, vetëvlerësimi dhe aftësia për të krijuar marrëdhënie gjatë gjithë jetës. Një fëmijë që rritet në një ambient ku ndihet i sigurt dhe i pranuar zhvillon një identitet më të qëndrueshëm. Përkundrazi, refuzimi, neglizhenca ose pasiguria emocionale mund të lënë gjurmë të thella në mënyrën se si individi e percepton veten dhe botën.
Në të njëjtën linjë, Donald Winnicott theksonte se zhvillimi i një “veteje të vërtetë” varet nga ekzistenca e një mjedisi mjaftueshëm të mirë (“good enough environment”), ku fëmija ndihet i dëgjuar, i kuptuar dhe i mbështetur. Kur ky mjedis mungon, individi shpesh ndërton një “vetvete të rreme”, duke u përshtatur me pritshmëritë e të tjerëve në kurriz të autenticitetit të tij.
Nga perspektiva sociologjike, Charles Horton Cooley prezantoi konceptin e “looking-glass self” (“vetja pasqyrë”), sipas të cilit ne ndërtojmë imazhin për veten duke imagjinuar se si na shohin të tjerët. Vetëvlerësimi nuk lind vetëm nga përvoja personale, por edhe nga mënyra si pranohemi, vlerësohemi ose refuzohemi nga mjedisi ynë shoqëror. Në këtë kuptim, citati i Dickens merr një dimension më të gjerë: “Unë jam ajo që më ke bërë ti” nënkupton se identiteti ynë është rezultat i ndërveprimit të vazhdueshëm me njerëzit që na rrethojnë.
Edhe George Herbert Mead, një nga figurat kryesore të ndërveprimit simbolik, argumentonte se vetëdija për veten lind përmes komunikimit dhe roleve sociale. Ne mësojmë kush jemi duke parë reagimet e të tjerëve ndaj nesh. Identiteti nuk është një realitet i pandryshueshëm; ai ndërtohet dhe rindërtohet vazhdimisht në marrëdhëniet tona. Megjithatë, psiko-sociologjia moderne nuk e konsideron individin një produkt pasiv të mjedisit. Albert Bandura, me teorinë e të mësuarit social dhe konceptin e determinimit reciprok, argumenton se ekziston një ndikim i ndërsjellë midis individit, sjelljes dhe mjedisit. Njeriu ndikohet nga rrethanat, por njëkohësisht ka aftësinë të ndikojë mbi to. Kjo do të thotë se, edhe nëse përvojat e hershme kanë lënë gjurmë, ato nuk e përcaktojnë në mënyrë absolute të ardhmen.
Nga ana tjetër, psikologu humanist Carl Rogers besonte se çdo individ zotëron një tendencë natyrore drejt zhvillimit dhe vetërealizimit. Kushti kryesor për këtë proces është pranimi pa kushte (unconditional positive regard). Kur një person ndihet i pranuar dhe i respektuar, ai fiton guximin të njohë veten, të korrigjojë gabimet dhe të zhvillojë potencialin e tij. Në këtë këndvështrim, fjalia e Dickens nuk është një justifikim për dështimet, por një thirrje për të pranuar përgjegjësinë kolektive që kemi në ndërtimin e jetës së njëri-tjetrit. Edhe studimet bashkëkohore në neuroshkencë mbështesin idenë se marrëdhëniet ndikojnë drejtpërdrejt në zhvillimin psikologjik. Përvojat e përsëritura të sigurisë, dashurisë ose traumës formësojnë rrjetet nervore të trurit, duke ndikuar në mënyrën se si individi menaxhon emocionet, stresin dhe marrëdhëniet ndërpersonale. Kjo tregon se ndikimi i mjedisit nuk është vetëm psikologjik apo social, por edhe biologjik.
Megjithatë, do të ishte e gabuar ta interpretonim citatin si mohimin e përgjegjësisë personale. Psikologjia bashkëkohore e konsideron zhvillimin njerëzor si rezultat të ndërveprimit midis predispozitave individuale, përvojave jetësore dhe zgjedhjeve personale. Njeriu nuk është thjesht ajo që të tjerët kanë bërë prej tij; ai është edhe ajo që zgjedh të bëjë me përvojat e tij. Pikërisht këtu qëndron forca e reziliencës: aftësia për të transformuar plagët në burim rritjeje.
Në fund, citati i Charles Dickens na fton të reflektojmë mbi një të vërtetë universale: çdo fjalë, çdo gjest, çdo formë mbështetjeje ose refuzimi lë gjurmë në jetën e dikujt. Prindërit, mësuesit, partnerët, miqtë dhe shoqëria në tërësi marrin pjesë në formësimin e identitetit të individit. Por, njëkohësisht, secili prej nesh ka mundësinë të rishkruajë historinë e vet, duke mos mbetur peng i së kaluarës.
Prandaj, mesazhi më i thellë i këtij citati nuk është transferimi i fajit te tjetri, por ndërgjegjësimi për përgjegjësinë reciproke që kemi në marrëdhëniet njerëzore. Mënyra se si trajtojmë njëri-tjetrin nuk ndikon vetëm në emocionet e momentit; ajo kontribuon në ndërtimin e personalitetit, vetëvlerësimit dhe identitetit të njeriut. Në këtë kuptim, secili prej nesh është, njëkohësisht, produkt i marrëdhënieve që ka përjetuar dhe autor i ndikimit që ushtron mbi jetën e të tjerëve.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
