Filmi i May el-Toukhy, fitues i Venezia 83, nuk është vetëm një histori mbi një grua që përballet me sekretet e së kaluarës. Është një film për mënyrën se si trauma, faji dhe gjykimi shoqëror mund të hyjnë brenda njeriut dhe të bëhen pjesë e mënyrës se si ai e sheh veten.
Në pamje të parë, Woman Unknown duket sikur ndërton një histori të njohur: një grua e re, një martesë që mund t’i ndryshojë jetën dhe premtimi për një të ardhme më të sigurt. Por May el-Toukhy nuk është e interesuar të tregojë një përrallë moderne të Hirushes. Ajo e vendos historinë e Marie-t në Danimarkën e pas Luftës së Dytë Botërore, në një shoqëri të tronditur nga pushtimi, bashkëpunimi me armikun, ndëshkimi dhe mosbesimi. Marie, e interpretuar nga Mathilde Arcel, punon si dado në shtëpinë e një industrialisti të pasur, të ve dhe me një vajzë të vogël. Kur ai vendos ta marrë për grua, jeta e saj duket sikur po hapet drejt një tjetër horizonti. Por pikërisht atëherë e kaluara fillon të kthehet. Dhe filmi ngre një pyetje që shkon shumë përtej historisë së personazhit: A mund të ndërtohet një jetë e re kur një pjesë e vetes mbetet e burgosur në atë që ka ndodhur më parë?
Kur e kaluara bëhet e tashmja
Një nga temat më të fuqishme të filmit është marrëdhënia midis traumës dhe kujtesës. Trauma nuk është thjesht kujtimi i një ngjarjeje të dhimbshme. Në psikologji, ajo lidhet edhe me mënyrën se si një përvojë e kaluar mund të vazhdojë të ndikojë në perceptimin e së tashmes, në marrëdhëniet me të tjerët dhe në mënyrën se si individi e ndërton identitetin e vet. Psikiatri dhe neurologu Viktor Frankl, i cili e ndërtoi një pjesë të rëndësishme të veprës së tij mbi përvojën e kampeve naziste, shkruante se njeriu nuk mund të shmangë gjithmonë vuajtjen, por mund të kërkojë një kuptim në mënyrën se si përballet me të. Në Woman Unknown, problemi është se Marie nuk ka luksin ta përpunojë të kaluarën në qetësi. E kaluara është ende e gjallë në shoqërinë përreth saj. Lufta ka mbaruar, por psikologjikisht lufta nuk ka përfunduar. Kjo është ndoshta një nga idetë më interesante të filmit: pas katastrofës kolektive, faji nuk zhduket bashkë me ngjarjen që e ka shkaktuar. Ai vazhdon të jetojë në kujtesën e individëve dhe në gjykimin e komunitetit.
Faji: përgjegjësi apo dënim?
Marie gjendet përballë një dileme ku kufijtë mes fajit dhe mbijetesës bëhen të paqartë. Në situata ekstreme, njeriu nuk vepron gjithmonë sipas standardeve morale që do të dëshironte të kishte në një rrethanë normale. Lufta, frika, varfëria, kërcënimi dhe varësia nga njerëzit me pushtet mund ta ngushtojnë ndjeshëm hapësirën e zgjedhjeve. Pikërisht këtu filmi bëhet psikologjikisht interesant: sa përgjegjësi mund t’i atribuojmë një individi për zgjedhjet që ka bërë kur alternativat e tij kanë qenë të kufizuara? Psikologia dhe studiuesja e traumës Judith Herman ka argumentuar se trauma nuk mund të kuptohet vetëm si një përvojë individuale; ajo duhet parë edhe në kontekstin e marrëdhënieve të pushtetit dhe të realitetit shoqëror në të cilin ndodh. Kjo perspektivë është veçanërisht e rëndësishme për Marie. Historia e saj nuk është vetëm histori e një gruaje që fsheh një sekret. Është historia e një gruaje që ka jetuar brenda një sistemi ku mbijetesa, pushteti dhe morali nuk kanë qenë gjithmonë të ndara qartë.
“Faji i të qenët grua”
Këtu filmi merr edhe një dimension të fortë gjinor. Marie nuk gjykohet vetëm për atë që ka bërë. Ajo gjykohet edhe për atë që shoqëria pret që një grua të jetë. Martesa, pastërtia morale, reputacioni, bindja dhe roli i saj brenda familjes bëhen pjesë e një sistemi të heshtur rregullash. Në këtë kuptim, trupi dhe e kaluara e gruas nuk i përkasin vetëm asaj: ato bëhen objekt i vlerësimit të të tjerëve. Filmi sugjeron kështu një paradoks të dhimbshëm: një grua mund të jetë viktimë e rrethanave dhe, në të njëjtën kohë, të trajtohet nga shoqëria si fajtore për mënyrën se si ka mbijetuar. Kjo është arsyeja pse historia e Marie mund të lexohet edhe përtej periudhës historike në të cilën zhvillohet. Sepse pyetja se kush ka të drejtë të gjykojë një grua për të kaluarën e saj mbetet aktuale.
Turpi është më i rrezikshëm se faji
Në planin psikologjik, një dallim është veçanërisht i rëndësishëm: faji thotë “kam bërë diçka të gabuar”, ndërsa turpi mund të thotë “jam vetë e gabuar”. Ky ndryshim është thelbësor. Faji mund të lidhet me një veprim dhe, teorikisht, të përpunohet përmes përgjegjësisë, pendesës dhe riparimit. Turpi prek identitetin. Ai e bën individin të besojë se problemi nuk është ajo që ka bërë, por ajo që është. Në këtë kuptim, Marie nuk lufton vetëm për të mbrojtur një sekret. Ajo lufton për të mbrojtur të drejtën për të qenë një person tjetër nga ajo që e kaluara e saj mund t’u sugjerojë të tjerëve. Dhe kjo është një nga pyetjet më të vështira të filmit: A kemi të drejtë ta reduktojmë një njeri në momentet më të këqija të jetës së tij?
Një shoqëri që nuk e ka përpunuar traumën
Woman Unknown funksionon edhe si portret i një shoqërie pastraumatike. Lufta ka përfunduar, por komuniteti ende kërkon fajtorë. Ka nevojë për ndarje të qarta mes “nesh” dhe “atyre”, mes viktimave dhe bashkëpunëtorëve, mes të pafajshmëve dhe fajtorëve. Psikologjia sociale ka treguar prej kohësh se pas krizave kolektive shoqëritë priren të ndërtojnë narrativa të thjeshta morale. Ato ndihmojnë komunitetin të rindërtojë një ndjenjë rendi, por mund të fshehin kompleksitetin e përvojave individuale. Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse filmi nuk e paraqet të kaluarën si diçka të mbyllur. Përkundrazi, e kaluara vazhdon të ndikojë në marrëdhëniet e së tashmes. Marie nuk përballet vetëm me një burrë, një martesë apo një sekret. Ajo përballet me një shoqëri që ende nuk ka vendosur se çfarë do të bëjë me kujtesën e saj.
Kamera si pasqyrë e një mendjeje të mbyllur
Regjia e el-Toukhy e mbështet këtë tension psikologjik përmes një gjuhe vizuale të kontrolluar. Kamera shpesh qëndron e qetë, duke i lënë fytyrës së Mathilde Arcel të mbajë peshën emocionale të skenës. Nuk kemi nevojë gjithmonë për dialog për të kuptuar se çfarë po ndodh brenda Marie-t. Fytyra, heshtja, distanca dhe hapësirat e mbyllura bëhen pjesë e psikologjisë së personazhit. Edhe fustani i nusërisë, i varur në dollap si një prani fantazmatike, funksionon në këtë mënyrë. Ai nuk është thjesht objekt i një dasme të ardhshme. Është simboli i një identiteti të ri që Marie dëshiron ta veshë, ndërkohë që e kaluara këmbëngul t’i kujtojë se ajo nuk mund të zhduket kaq lehtë.
Gruaja përballë rolit që i është caktuar
Një tjetër shtresë interesante e filmit është marrëdhënia mes identitetit personal dhe rolit social. Marie pritet të jetë dadoja, më pas gruaja, nëna potenciale, pjesë e një familjeje dhe një figurë e pranueshme për komunitetin. Por çfarë ndodh me individin që fshihet pas këtyre roleve? Psikologia sociale Erving Goffman e përshkruante jetën shoqërore përmes metaforës së teatrit: njerëzit menaxhojnë mënyrën se si shfaqen para të tjerëve dhe përpiqen të ruajnë një identitet të pranueshëm në sytë e publikut. Marie jeton pikërisht në këtë tension. Ekziston ajo që të tjerët shohin dhe ajo që ajo di për veten. Dhe sa më shumë që këto dy versione largohen nga njëri-tjetri, aq më i madh bëhet ankthi.
Një film për heshtjen
Në fund, Woman Unknown mund të shihet si një film mbi heshtjen. Heshtjen e grave. Heshtjen pas luftës. Heshtjen e traumës. Heshtjen që lind nga frika se e vërteta mund të shkatërrojë jetën që ke ndërtuar. Por heshtja ka edhe një kosto psikologjike: ajo kërkon energji të vazhdueshme për të ruajtur një sekret, për të kontrolluar emocionet dhe për të menaxhuar perceptimin e të tjerëve. Kështu, ajo që fillon si mekanizëm mbijetese mund të kthehet në burg. May el-Toukhy nuk e trajton Marie-n si një figurë të thjeshtë morale. Dhe pikërisht kjo e bën filmin të shqetësueshëm: na detyron të qëndrojmë në zonën gri ku viktima, fajtori, i mbijetuari dhe dëshmitari nuk janë gjithmonë kategori të pastra. Në një epokë ku njerëzit shpesh reduktohen në një veprim, një gabim apo një kapitull të së kaluarës së tyre, Woman Unknown ngre një pyetje thelbësore: Nëse një njeri ka bërë gjithçka që ka mundur për të mbijetuar, a duhet të dënohet përgjithmonë për mënyrën se si ka mbijetuar? Ndoshta përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa duket. Dhe pikërisht në këtë hapësirë të pasigurisë morale dhe psikologjike qëndron forca e filmit.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
