Për dekada me radhë, shkencat sociale dhe filozofia e kanë trajtuar altruizmin si një sakrificë sublime: një veprim ku individi heq dorë nga diçka, për shembull nga koha e vet, energjia apo paratë, për t’i shërbyer mirëqenies së dikujt tjetër.
Megjithatë, dekadat e fundit të kërkimeve në neuroshkencë dhe psikologji po zbulojnë një të vërtetë krejt ndryshe dhe mahnitëse. Natyra nuk e ka lënë mirësinë në dorë të rastësisë apo thjesht moralit abstrakt. Përkundrazi, ajo e ka koduar bujarinë thellë në biologjinë tonë.
Sa herë që shtrijmë dorën për të ndihmuar dikë, pa pritur asgjë në këmbim, në trupin tonë ndodh një seri reaksionesh biokimike, që krijojnë një ndjesi unike euforie dhe paqe. Në psikologjinë moderne, kjo përvojë quhet “Helper’s High”. Ky fenomen tregon se të bërit mirë nuk është thjesht një akt bujarie ndaj të tjerëve, por një nga mekanizmat më të fuqishëm që kemi në dispozicion për mbrojtjen e shëndetit tonë mendor dhe fizik.
Zbulimi i Fenomenit
Termi “Helper’s High” u emërtua për herë të parë nga kërkuesi dhe psikologu amerikan Allan Luks në vitet ’80. I intriguar nga përvojat e njerëzve që merreshin me punë vullnetare, Luks kreu një studim gjithëpërfshirës me më shumë se 3,300 vullnetarë në të gjithë Shtetet e Bashkuara.
Rezultatet e studimit të tij ishin tronditëse për kohën:
•Më shumë se 95% e pjesëmarrësve raportuan se ndiheshin fizikisht më mirë dhe më me energji menjëherë pasi kryenin një akt ndihme.
•Mbi 80% e tyre deklaruan se kjo ndjesi e ngrohtësisë dhe lehtësimit rikthehej në mendjen e tyre sa herë që e kujtonin atë akt mirësie javë apo muaj më vonë.
•Shumica e pjesëmarrësve e përshkruan këtë përvojë si një “valë nxehtësie”, një lehtësim të menjëhershëm nga ankthi, si dhe një rritje të ndjeshme të vetëvlerësimit.
Sipas Luks, ky fenomen nuk ishte thjesht një imagjinatë emocionale. Ishte një gjendje reale fiziologjike, e cila shoqërohej me ulje të tensionit muskulor dhe të rregullimit të ritmit të frymëmarrjes.
Po çfarë ndodh në trurin tonë?
Me zhvillimin e teknologjisë së rezonancës magnetike funksionale (MRI), neuroshkencëtarët filluan të ekzaminojnë trurin e njerëzve në kohë reale gjatë aktit të dhënies se ndihmës tek të tjerët. Zbulimet e tyre konfirmuan atë që Allan Luks kishte vëzhguar vite më parë. Në vitin 2006, një ekip kërkuesish në Institutet Kombëtare të Shëndetit (NIH) në SHBA, të udhëhequr nga neuroshkencëtari Jorge Moll, zbuluan se kur njerëzit vendosnin të dhuronin para për bamirësi, në trurin e tyre ndizej e njëjta zonë neurologjike që aktivizohet kur fitojmë një çmim apo kur përjetojmë kënaqësi fizike, e njohur si noyau accumbens ose qendra e shpërblimit. Gjatë këtij procesi, truri lëshon një koktej të fuqishëm hormonesh dhe neuro-transmetuesish si:
•Endorfinat: Substanca kimike që truri i prodhon natyrshëm për të bllokuar dhimbjen dhe për të shkaktuar ndjenjën e lehtësimit fizik. Kjo është e njëjta substancë që çlrohet gjatë ushtrimeve fizike intensive (e njohur si Runner’s High).
•Dopamina: Hormoni i kënaqësisë dhe motivimit, i cili krijon një ndjesi të menjëhershme përmbushjeje dhe na nxit ta përsërisim sjellje pozitive.
•Oksitocina: E njohur si “hormoni i lidhjes” apo “hormoni i përqafimit”. Oksitocina luan një rol kyç në uljen e nivelit të ankthit, zgjerimin e enëve të gjakut dhe krijimin e ndjenjës së besimit dhe afërsisë sociale. Ky kombinim biologjik është arsyeja pse “Helper’s High” krijon një ndjesi fizike kaq të qartë.
Nëse efektet e menjëhershme të mirësisë sjellin eufori kalimtare, zakoni i të ndihmuarit të të tjerëve në mënyrë të vazhdueshme ka ndikim të thellë në shëndetin afatgjatë. Një nga studimet më me ndikim në këtë fushë u krye nga Universiteti i Miçiganit, ku kërkuesit ndoqën më shumë se 400 çifte të moshuar për një periudhë pesëvjeçare. Studimi zbuloi se individët që ndihmonin rregullisht fqinjët, miqtë apo komunitetin e tyre kishin 50% më pak gjasa të ndërronin jetë gjatë periudhës së studimit, në krahasim me ata që nuk ofronin ndihmë. Përfitimet kryesore mjekësore përfshijnë:
•Uljen e hormonit të stresit (Kortizolit): Stresi kronik është një nga shkaktarët kryesorë të sëmundjeve moderne. Ndihma ndaj të tjerëve redukton aktivizimin e amigdalës (qendrës së frikës në tru), duke ulur kështu prodhimin e kortizolit.
•Mbrojtjen e sistemit kardiovaskular: Çlirimi i oksitocinës ndihmon në çlirimin e një kompozimi të quajtur nitric oxide, i cili zgjeron enët e gjakut dhe ul presionin e gjakut, duke mbrojtur kështu zemrën.
•Forcimin e sistemit imunitar: Zvogëlimi i stresit dhe rritja e emocioneve pozitive rrit numrin e antitrupave dhe qelizave mbrojtëse në trup, duke na bërë më rezistentë ndaj infeksioneve.
Psikologjia Evolutive
Nga pikëpamja e evolucionit, ekzistenca e “Helper’s High” ka një kuptim të jashtëzakonshëm mbijetese. Paraardhësit tanë nuk do të mund të mbijetonin në mjedise të egra si individë të izoluar. Për të siguruar që njerëzit do të vazhdonin të ndihmonin njëri-tjetrin, evolucioni e krijoi altruizmin si një sjellje të vetë-shpërblyeshme. Me fjalë të tjera, ne ndjehemi mirë kur ndihmojmë sepse natyra do që ne të vazhdojmë të bashkëpunojmë. Psikologët e sotëm theksojnë se në shoqërinë moderne — ku vetmia, izolimi dhe problemet e shëndetit mendor janë në nivele rekorde — rikthimi te ky zakon i lashtë është më i rëndësishëm se kurrë. Ne nuk kemi nevojë të kryejmë gjeste të mëdha heroike për të aktivizuar “Helper’s High”. Edhe veprimet më të vogla të përditshme, si mbajtja e një dere hapur, një kompliment i sinqertë, dëgjimi i një miku pa e gjykuar apo dhurimi i pak minutave kohë, janë të mjaftueshme për të nxitur të njëjtin reaksion pozitiv biologjik.
Në një botë që shpesh na mat me atë që marrim, dobi absolute dhe suksesin individual, shkenca e “Helper’s High” na kujton një të vërtetë paradoksale por të thellë: mënyra më e shpejtë për të përmirësuar jetën tënde është të përmirësosh jetën e dikujt tjetër.
Bujaria nuk është një humbje e energjisë suaj, por një investim i drejtpërdrejtë në shëndetin tuaj mendor dhe fizik. Ndoshta kjo është terapia më efikase, më e lirë dhe më natyrale që njerëzimi ka pasur gjithmonë në dispozicion, mjafton vetëm të zgjedhim ta praktikojmë çdo ditë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
