Të jesh i arsyeshëm tingëllon si një cilësi e mirë. Derisa të kuptosh se prej teje pritet të jesh gjithmonë i arsyeshëm.
Të ruash qetësinë, të gëlltisësh zhgënjimin, të kuptosh të tjerët edhe kur ata nuk përpiqen të të kuptojnë dhe të përshtatesh vazhdimisht për të shmangur konfliktin. Të thuash “po” kur në të vërtetë do të thuash “jo” dhe, kur më në fund përpiqesh të vendosësh një kufi, të ndihesh fajtor vetëm pse e vendose atë.
Shumë njerëz e njohin këtë rol. Është personi që në familje gjithmonë përpiqet të qetësojë situatën, në punë shmang përplasjet, në miqësi dëgjon të gjithë dhe rrallë kërkon diçka për vete. Ai parashikon nevojat e të tjerëve, kërkon falje para se të shprehë shqetësimin e tij dhe shpesh e mban tensionin mbi shpatulla që të tjerët të mos kenë nevojë ta përballojnë.
Në pamje të parë, kjo duket si pjekuri. Por ndonjëherë, pas etiketës “i arsyeshëm”, fshihet një njeri që është lodhur duke qenë gjithmonë ai që duhet të kuptojë.
Çfarë do të thotë në të vërtetë të jesh “i arsyeshëm”?
Në kuptimin e parë, të jesh i arsyeshëm do të thotë të jesh logjik, i drejtë dhe i ndjeshëm ndaj rrethanave. Problemi lind kur kjo cilësi shndërrohet në një pritshmëri të vazhdueshme për t’u përshtatur. Personit “të arsyeshëm” shpesh i kërkohet të qetësojë të tjerët, të zbusë konfliktet, të mos reagojë me intensitet dhe të ruajë paqen, pavarësisht asaj që ndien.
Mesazhi i pathënë mund të jetë: Mos u zemëro. Mos i shqetëso të tjerët. Mos e përshkallëzo situatën. Mos i bëj të tjerët të ndihen keq me emocionet e tua. Në këtë mënyrë, të qenit i arsyeshëm mund të kthehet nga një cilësi në një detyrim.
Kjo nuk është një diagnozë psikologjike dhe nuk njihet si çrregullim më vete. Por lidhet me disa modele të njohura, si shtypja emocionale, shmangia e konfliktit, kontrolli i tepruar dhe prirja për t’u përshtatur vazhdimisht me nevojat e të tjerëve. Në thelb, të gjitha këto sjellje mund të kenë diçka të përbashkët: bindjen se të jesh i pranueshëm për të tjerët është më e rëndësishme sesa të jesh i sinqertë me veten.
Kur “të jesh i arsyeshëm” bëhet një akuzë
Por çfarë ndodh kur një person nuk është më i qetë? Çfarë ndodh kur shpreh zemërimin, zhgënjimin, ankthin apo dhimbjen? Shpesh, pikërisht atëherë mund të etiketohet si “i vështirë”, “kërkues”, “dramatik” ose “i paarsyeshëm”. Kërkesa për të qenë “i arsyeshëm” mund të përdoret edhe si mënyrë për t’i treguar dikujt se emocionet e tij janë bërë të pakëndshme për të tjerët. Por të shprehësh një emocion nuk do të thotë domosdoshmërisht të sillesh keq. Një njeri mund të jetë i zemëruar dhe njëkohësisht të jetë i drejtë. Mund të jetë i lënduar dhe të komunikojë me respekt. Mund të vendosë një kufi pa qenë egoist. Problemi lind kur shoqëria i mëson disa njerëz se emocionet e tyre janë të pranueshme vetëm për sa kohë që nuk shqetësojnë askënd tjetër.
Kur kjo barrë bie më shumë mbi gratë
Këtu hyn edhe një tjetër dimension: ai gjinor. Hulumtimet kanë treguar se gratë mund të përballen me pasoja më të mëdha sociale kur shfaqin zemërim. Ndërsa një burrë i zemëruar mund të perceptohet si i vendosur ose pasionant, një grua që shfaq të njëjtin emocion mund të shihet më lehtë si agresive, e vështirë apo e pakontrolluar. Në këtë mënyrë krijohet një standard i dyfishtë. Nga gratë shpesh pritet jo vetëm të kontrollojnë emocionet e tyre, por edhe të menaxhojnë emocionet e njerëzve përreth tyre. Ato duhet të jenë të duruara, të kujdesshme, empatike, të qeta dhe të gatshme për kompromis. Dhe nëse dikush duhet të qetësojë situatën, shpesh pritet që të jenë ato. Kjo e kthen “arsyeshmërinë” në një barrë të padukshme.
Kostoja e fshehur e të qenit gjithmonë i arsyeshëm
Të jesh gjithmonë personi që kupton të tjerët kërkon një punë të madhe emocionale. Duhet të kontrollosh reagimin tënd. Të mendosh para se të flasësh. Të parashikosh se si do të ndihet tjetri. Të shmangësh fjalët që mund të shkaktojnë konflikt. Të përshtatesh edhe kur nuk dëshiron. Në fillim, kjo mund të duket si pjekuri. Me kalimin e kohës, mund të kthehet në vetëfshirje emocionale. Personi që gjithmonë thotë “s’ka problem” mund të ketë në të vërtetë shumë probleme që nuk i ka shprehur kurrë. Ai që gjithmonë thotë “e kuptoj” mund të jetë lodhur duke mos u kuptuar vetë. Dhe ai që gjithmonë thotë “s’ka rëndësi” mund të ketë kaluar vite duke i bindur të tjerët — dhe veten — se nevojat e tij nuk janë aq të rëndësishme.
Kur “po”-ja e vazhdueshme fsheh një “jo”
Të qenit gjithmonë i arsyeshëm shpesh lidhet edhe me kënaqjen e të tjerëve. Bëhesh personi që gjithmonë thotë “po”. Ai që zgjidh problemet, ndihmon të gjithë dhe kërkon shumë pak në këmbim. Pritshmëria bëhet e heshtur, por e fortë:
Ti duhet ta përballosh. Ti duhet të përshtatesh. Ti nuk duhet të kesh shumë nevoja.
Në disa raste, kjo mënyrë sjelljeje mund të ketë rrënjë në fëmijëri. Një person mund të ketë mësuar herët se shmangia e konfliktit ishte mënyra më e sigurt për të ruajtur marrëdhëniet, për të marrë miratim ose për të shmangur refuzimin. Ajo që dikur mund të ketë qenë një mënyrë për t’u përshtatur me mjedisin, në moshë madhore mund të bëhet një model i vështirë për t’u thyer.
Çfarë ndodh kur emocionet mbahen gjithmonë brenda?
Asnjë emocion nuk zhduket thjesht sepse nuk e shprehim. Përmbajtja e vazhdueshme mund të sjellë lodhje mendore, pakënaqësi të akumuluar dhe stres. Në planin afatgjatë, një person mund të humbasë kontaktin me nevojat dhe dëshirat e veta. Kur gjithë vëmendja përqendrohet te pyetja “Si do të ndihet tjetri?”, pyetja “Po unë, si ndihem?” fillon të zhduket. Kjo mund të ndikojë edhe në mirëqenien psikologjike, duke kontribuar te stresi kronik, ankthi, lodhja emocionale dhe, në disa raste, depresioni. Sepse është e lodhshme të jesh vazhdimisht përgjegjës për paqen e të gjithëve.
Si thyhet ky zakon?
Hapi i parë është të kuptosh se të vendosësh kufij nuk të bën njeri të keq. Të thuash “jo” nuk është mungesë dashurie. Të shprehësh pakënaqësinë nuk është domosdoshmërisht konflikt. Dhe të kërkosh diçka për veten nuk do të thotë se po i vendos të tjerët në plan të dytë. Komunikimi i vendosur mund të mësohet. Kjo do të thotë të shprehësh atë që mendon dhe ndien pa sulmuar, por edhe pa e fshirë veten nga biseda. Mund të fillosh me kufij të vegjël: të mos pranosh menjëherë çdo kërkesë, të marrësh kohë përpara se të përgjigjesh, të thuash “nuk mundem këtë herë” pa dhënë dhjetë justifikime dhe të lejosh që dikush tjetër të përballet me zhgënjimin e tij. Nëse ky model është shumë i rrënjosur, mbështetja e një terapisti mund të ndihmojë në kuptimin e origjinës së tij dhe në ndërtimin e mënyrave më të shëndetshme për të komunikuar, vendosur kufij dhe përballuar konfliktin.
Nuk është detyra jote t’i qetësosh të gjithë
Ndoshta sfida më e madhe për një person që ka qenë gjithmonë “i arsyeshmi” është të pranojë një të vërtetë të thjeshtë: Nuk është përgjegjësia jote të menaxhosh çdo emocion që shkakton te njerëzit e tjerë. Dikush mund të mërzitet nga kufiri yt. Dikush mund të mos pajtohet me ty. Dikush mund të zhgënjehet kur për herë të parë thua “jo”. Kjo nuk do të thotë se ke bërë diçka të gabuar. Të jesh i arsyeshëm është një cilësi e bukur kur buron nga zgjedhja, empatia dhe pjekuria. Por kur kërkohet gjithmonë dhe vetëm nga ti, ajo mund të kthehet në një barrë. Sepse të kuptosh të tjerët është e rëndësishme. Por një marrëdhënie e shëndetshme kërkon që edhe të tjerët të mësojnë të të kuptojnë ty. Dhe ndonjëherë, gjëja më e arsyeshme që mund të bësh është të mos jesh më i arsyeshëm me çdo kusht.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
