Ndonjëherë, muret më të larta që na pengojnë të jetojmë nuk janë ndërtuar nga bota e jashtme, por nga mendimet që përsërisim çdo ditë brenda vetes. Janë frikërat që ushqejmë, bindjet që nuk i vëmë kurrë në dyshim, kujtimet që nuk arrijmë t’i lëmë pas dhe skenarët e së ardhmes që i përjetojmë sikur të kishin ndodhur tashmë. Pa e kuptuar, mendja që duhet të na ndihmojë të kuptojmë botën mund të kthehet në një hapësirë kufizuese, ku mundësitë ngushtohen dhe liria duket gjithnjë e më larg.
Psikologu Aaron T. Beck, një nga themeluesit e terapisë njohëse, tregoi se mënyra se si i interpretojmë ngjarjet ndikon ndjeshëm në emocionet dhe sjelljet tona. Shpesh, nuk është vetëm ajo që na ndodh që përcakton mënyrën se si ndihemi, por edhe kuptimi që i japim asaj. Një dështim mund të interpretohet si një përvojë nga e cila mund të mësojmë, ose si provë se nuk jemi të aftë. Një refuzim mund të shihet si pjesë e marrëdhënieve njerëzore, ose si dëshmi se nuk jemi të denjë për dashuri. Në rastin e dytë, një ngjarje e vetme rrezikon të shndërrohet në një bindje që ndikon zgjedhjet e ardhshme.
Kështu ndërtohet burgu i padukshëm: jo domosdoshmërisht përmes së vërtetës së asaj që kemi përjetuar, por përmes përfundimeve të ngurta që nxjerrim prej saj.
Muret që ndërtojmë brenda vetes
Një nga mekanizmat që na mbajnë të burgosur është frika. Frika nga dështimi na bind të mos provojmë; frika nga gjykimi na mëson të fshehim veten; frika nga humbja na bën të kapemi pas situatave që nuk na bëjnë më mirë. Me kalimin e kohës, ajo që fillimisht ishte një përpjekje për t’u mbrojtur mund të shndërrohet në një kufizim të vazhdueshëm të jetës. Psikologu Albert Ellis, përmes terapisë racionale-emotive të sjelljes, theksoi rolin e bindjeve tona në krijimin dhe ruajtjen e shqetësimit emocional. Bindje të tilla si «Duhet të jem i përsosur», «Të gjithë duhet të më pranojnë» ose «Nuk mund ta përballoj dështimin» krijojnë standarde të pamundura dhe e bëjnë njeriun të ndihet vazhdimisht nën presion.
Problemi nuk qëndron te dëshira për të bërë mirë, për t’u dashur apo për të pasur sukses. Ai lind kur këto dëshira shndërrohen në kushte absolute për të pranuar veten. Atëherë, jeta nuk përjetohet më si një hapësirë mundësish, por si një provim i vazhdueshëm ku çdo gabim duket si kërcënim për vlerën tonë personale.
Edhe mendimet që përsërisim pa pushim mund të bëhen mure. Kur rikthehemi vazhdimisht te një padrejtësi, një bisedë e kaluar apo një mundësi e humbur, mendja përpiqet të gjejë një zgjidhje, por ndonjëherë vetëm na mban të lidhur me atë që nuk mund të ndryshojmë. E shkuara fillon të marrë hapësirën e së tashmes, ndërsa e ardhmja mbushet me rreziqe që ende nuk ekzistojnë.
Kur mendja ngatërron mendimin me të vërtetën
Një mendim mund të duket bindës pa qenë domosdoshmërisht i saktë. Të mendojmë se do të dështojmë nuk do të thotë se dështimi është i pashmangshëm. Të ndiejmë se jemi të pavlerë nuk do të thotë se kjo është e vërteta për ne. Psikologjia njohëse na ndihmon të kuptojmë se mendja përdor modele interpretimi, të cilat ndonjëherë janë të ndikuara nga përvojat e mëparshme, emocionet dhe pritshmëritë tona. Kur këto modele bëhen tepër të ngurta, ne fillojmë të shohim realitetin vetëm përmes tyre. Psikologu Steven C. Hayes, një nga figurat kryesore të terapisë së pranimit dhe angazhimit, ka theksuar rëndësinë e ndryshimit të marrëdhënies që kemi me mendimet tona. Në vend që të përpiqemi të kontrollojmë çdo mendim ose ta largojmë me forcë, mund të mësojmë ta vëzhgojmë pa e trajtuar automatikisht si një urdhër që duhet zbatuar. Ky ndryshim duket i vogël, por ka rëndësi të madhe. Ekziston një dallim ndërmjet të thënit «Unë jam i paaftë» dhe të vërejturit «Po përjetoj mendimin se jam i paaftë». Në rastin e parë, mendimi bëhet identitet. Në të dytin, ai mbetet një përvojë mendore që mund të shqyrtohet dhe të vihet në dyshim.
Liria psikologjike nuk nënkupton të mos kemi më frikë, dyshime apo mendime negative. Ajo nënkupton të mos ua dorëzojmë atyre të drejtën për të vendosur gjithçka për ne.
Përtej portës së lirisë
Çfarë fshihet, atëherë, përtej portës së këtij burgu të padukshëm? Jo një jetë pa dhimbje, pa gabime apo pa pasiguri. Një liri e tillë nuk është realiste. Përtej portës ndodhet mundësia për të jetuar pa qenë tërësisht të drejtuar nga frika, për të pranuar papërsosmërinë dhe për të bërë zgjedhje që përputhen me vlerat tona, edhe kur nuk ndihemi plotësisht të sigurt. Carl Rogers, një nga figurat themelore të psikologjisë humaniste, vuri theksin te pranimi, autenticiteti dhe mundësia e zhvillimit personal. Nga kjo perspektivë, ndryshimi fillon kur njeriu nuk e kushtëzon më vlerën e vet vetëm me arritjet, miratimin e të tjerëve apo përmbushjen e pritshmërive të jashtme. Të pranosh veten nuk do të thotë të heqësh dorë nga ndryshimi. Do të thotë të mos e ndërtosh ndryshimin mbi urrejtjen ndaj vetes. Do të thotë të mund të thuash: «Kam bërë gabime, por nuk jam vetëm gabimet e mia. Kam frikë, por frika nuk duhet të vendosë për çdo hap që hedh».
Porta e lirisë hapet përmes veprimeve të vogla: duke vënë në dyshim një bindje që na kufizon, duke pranuar një pasiguri pa u tërhequr menjëherë, duke vendosur kufij të shëndetshëm dhe duke kërkuar ndihmë kur mendimet bëhen tepër të rënda për t’i përballuar vetëm. Ndonjëherë, kjo kërkon edhe mbështetjen e një psikologu, veçanërisht kur ankthi, mendimet përsëritëse ose vetëkritika ndikojnë ndjeshëm në jetën e përditshme. Të kërkosh ndihmë nuk është shenjë dobësie, por një mënyrë për të kuptuar më mirë veten dhe për të zhvilluar mjete të reja përballimi.
Liria fillon nga mënyra si e shohim veten
Burgu i mendjes nuk ndërtohet brenda një dite dhe as nuk shpërbëhet me një vendim të vetëm. Ai formohet gradualisht, përmes mendimeve të përsëritura, frikërave të pashqyrtuara dhe bindjeve që i kemi pranuar si të vërteta pa i vënë kurrë në dyshim. Por, ashtu siç mësojmë të mendojmë në mënyra që na kufizojnë, mund të mësojmë edhe të krijojmë një marrëdhënie më të lirë me mendimet tona. Mund të mësojmë të dallojmë të shkuarën nga e tashmja, frikën nga rreziku real dhe një gabim nga vlera jonë si njerëz. Në fund, çelësi i lirisë nuk është të kontrollojmë gjithçka që ndodh brenda mendjes sonë, por të kuptojmë se nuk jemi të detyruar t’i bindemi çdo mendimi që ajo prodhon.
Ndoshta burgu më i vështirë për t’u lënë pas është ai ku kemi harruar se ekziston një derë. Dhe ndoshta liria fillon pikërisht në çastin kur guxojmë të pyesim nëse muret që shohim janë vërtet të pakapërcyeshme.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
