FB

November 21, 2026 | 16:00

DARVO, kur viktima shndërrohet në fajtor dhe fajtori në viktimë

Ka raste kur përballesh me dikë për një sjellje që të ka lënduar dhe, në fund të bisedës, përfundon duke kërkuar falje ti. Nisesh me një shqetësim të qartë, përpiqesh të shpjegosh çfarë ka ndodhur, por biseda ndryshon drejtim. Personi përballë mohon përgjegjësinë, të sulmon për mënyrën se si reagon dhe, në fund, paraqitet si i dëmtuari i vërtetë. Papritur, çështja nuk është më ajo që të ka lënduar, por mënyra se si ti guxove ta ngrije atë.

manipulues-narcizist

Në psikologji, një model i tillë njihet me akronimin DARVO: Deny, Attack, Reverse Victim and Offender — moho, sulmo dhe përmbys rolet e viktimës dhe të autorit të sjelljes dëmtuese. Koncepti u përshkrua nga psikologia dhe studiuesja Jennifer J. Freyd në vitin 1997, në kuadër të studimeve mbi traumën e tradhtisë dhe reagimet ndaj përballjes me sjellje të dëmshme. DARVO nuk është thjesht një debat ku dy njerëz nuk bien dakord. Ai përshkruan një model reagimi në të cilin përgjegjësia largohet nga sjellja fillestare dhe vëmendja zhvendoset te personi që e ngre problemin.

 

Mohimi: Hapi i parë drejt shmangies së përgjegjësisë

Faza e parë është mohimi. Kur përballet me një sjellje të caktuar, personi mund të përgjigjet: «Kjo nuk ka ndodhur», «Po e shpik», «Nuk e kam thënë kurrë këtë» ose «Po e ekzagjeron gjithçka».

Mohimi mund të shfaqet edhe në forma më të tërthorta: ngjarja minimizohet, konteksti ndryshohet ose vëmendja zhvendoset te një hollësi dytësore, në mënyrë që çështja kryesore të mos diskutohet.

Është e rëndësishme të kuptojmë se jo çdo mohim është manipulim. Njerëzit mund t’i kujtojnë ndryshe ngjarjet, të mos pajtohen me interpretimin e tjetrit ose të mbrohen nga turpi. Problemi shfaqet kur mohimi bëhet një model i përsëritur që pengon çdo shqyrtim të sinqertë të fakteve dhe çdo përpjekje për të marrë përgjegjësi. Në këto rrethana, personi i dëmtuar mund të fillojë të dyshojë në kujtesën dhe gjykimin e vet. Nëse çdo përvojë mohohet me vendosmëri, ai mund të ndihet i detyruar të provojë vazhdimisht atë që ka përjetuar, në vend që të përqendrohet te zgjidhja e problemit.

 

Sulmi: Kur vëmendja zhvendoset nga sjellja te personi që ankohet

Kur mohimi nuk mjafton për ta mbyllur çështjen, mund të shfaqet faza e dytë: sulmi.

Në vend që të diskutojë sjelljen e vet, personi fillon të sulmojë karakterin, emocionet ose motivet e tjetrit.

«Ti je tepër i ndjeshëm.»

«Ti gjithmonë kërkon probleme.»

«Problemi është se je xheloz dhe nuk më beson.»

«Askush tjetër nuk do të duronte sjelljen tënde.»

Këto përgjigje nuk e trajtojnë drejtpërdrejt shqetësimin fillestar. Ato e zhvendosin bisedën te karakteri i personit që kërkon sqarim, duke e detyruar atë të mbrohet. Kështu, një bisedë që nisi me pyetjen «Pse veprove në këtë mënyrë?» përfundon te pyetja «A jam unë vërtet kaq problematik?». Ky ndryshim i fokusit mund ta bëjë personin e lënduar të ndihet fajtor që foli, që kërkoi shpjegime ose që vendosi kufij. Me kalimin e kohës, ai mund të mësojë të heshtë jo sepse problemi është zgjidhur, por sepse ka frikë nga reagimi që do të pasojë.

 

Përmbysja e roleve: Kur fajtori paraqitet si viktimë

Faza e tretë është ajo që e bën DARVO-n veçanërisht çorientuese: përmbysja e roleve. Personi që po përballet me një ankesë e paraqet veten si viktimë të sulmit, padrejtësisë ose keqtrajtimit. Ai mund të thotë: «Pas gjithçkaje që kam bërë për ty, kështu më shpërblen?», «Ti po më shkatërron jetën» ose «Unë jam ai që po vuan në këtë marrëdhënie». Në këtë mënyrë, dhimbja e personit që ngriti shqetësimin zhvendoset në plan të dytë. Tani kërkohet që ai të qetësojë tjetrin, të justifikojë veten ose të tërhiqet nga ajo që tha. Këtu krijohet një dinamikë veçanërisht e vështirë: personi i lënduar mund të përfundojë duke ngushëlluar atë që po e shmang përgjegjësinë, ndërsa nevoja e tij për sqarim mbetet e paplotësuar. Megjithatë, duhet bërë një dallim thelbësor: një person mund të ndihet realisht i lënduar gjatë një konflikti dhe, njëkohësisht, të ketë përgjegjësi për sjelljen e vet. Të ndierit si viktimë nuk e përjashton automatikisht përgjegjësinë. Po kështu, shprehja e dhimbjes nuk është vetvetiu manipulim. Ajo që ka rëndësi është modeli i komunikimit dhe mënyra se si trajtohen faktet, kufijtë dhe përgjegjësitë e secilit.

 

Pasojat psikologjike: Kur fillon të dyshosh te vetja

Përballja e përsëritur me një model të tillë mund të krijojë konfuzion emocional. Personi përpiqet të kuptojë se çfarë ndodhi, por çdo bisedë hap një konflikt të ri dhe çdo përpjekje për të sqaruar situatën përfundon me fajësimin e tij. Ai mund të fillojë të pyesë veten nëse po e tepron, nëse është tepër kërkues ose nëse po i interpreton gabim ngjarjet. Mund të kërkojë falje edhe kur shqetësimi i tij është i arsyeshëm, vetëm për të rikthyer përkohësisht qetësinë. Me kalimin e kohës, disa njerëz fillojnë të shmangin bisedat e vështira, të fshehin emocionet dhe të heqin dorë nga kufijtë personalë. Jo sepse nuk kanë më asgjë për të thënë, por sepse kanë mësuar se të folurit mund të sjellë një konflikt të lodhshëm.

Këto pasoja nuk shfaqen domosdoshmërisht te çdo person dhe as nuk provojnë vetvetiu se po ndodh DARVO. Megjithatë, kur një model i tillë përsëritet në një marrëdhënie, ai mund të dëmtojë besimin, sigurinë emocionale dhe aftësinë për të shprehur lirshëm nevojat personale.

 

Si ta dallosh modelin dhe të mbrosh veten

Mbrojtja nga DARVO nuk kërkon të fitosh çdo debat apo të bindësh tjetrin se ke të drejtë. Në disa situata, përpjekja e pafundme për të marrë një pranim mund të të mbajë të bllokuar në të njëjtin cikël.

Hapi i parë është të rikthehesh te çështja konkrete. Çfarë ndodhi? Çfarë u tha ose u bë? Cila ishte pasoja dhe çfarë kërkon të ndryshojë? Mbajtja e shënimeve private për ngjarje të rëndësishme mund të të ndihmojë të organizosh kujtesën dhe të dallosh faktet nga interpretimet, veçanërisht kur ndihesh i hutuar.

Hapi i dytë është të mos pranosh zhvendosjen e vazhdueshme të bisedës. Mund të thuash me qetësi: «Mund të flasim edhe për mënyrën si ndihemi të dy, por fillimisht dua të sqarojmë atë që ndodhi».

Hapi i tretë është të vendosësh kufij. Për shembull: «Jam i gatshëm të flas, por jo nëse biseda shndërrohet në fyerje». Kufijtë nuk janë një mënyrë për ta kontrolluar tjetrin; ata përcaktojnë se çfarë komunikimi je i gatshëm të pranosh.

Së fundi, vëzhgo nëse personi është i aftë të reflektojë, të dëgjojë këndvështrimin tënd dhe të marrë përgjegjësi për veprimet e veta. Një marrëdhënie e shëndetshme nuk kërkon që njëri të jetë gjithmonë fajtor dhe tjetri gjithmonë i pafajshëm. Ajo kërkon që të dy të mund të pranojnë gabimet pa u shndërruar çdo konflikt në një betejë për të përcaktuar se kush është viktima. Nëse marrëdhënia përfshin kërcënime, frikësim ose dhunë, siguria personale duhet të ketë përparësi ndaj përpjekjes për të arritur një marrëveshje.

 

E vërteta nuk ndryshon vetëm sepse dikush e përmbys historinë

Një nga aspektet më të vështira të manipulimit psikologjik është se ai mund të të largojë gradualisht nga besimi te vetja. Në vend që të shqyrtosh sjelljen që të ka lënduar, fillon të shqyrtosh nëse ke të drejtë të ndihesh i lënduar. Në vend që të kërkosh përgjegjësi, përfundon duke kërkuar falje për faktin që e kërkove atë. Koncepti DARVO na ndihmon të kuptojmë një dinamikë të tillë, por nuk duhet të përdoret si etiketë për çdo person që mohon një akuzë ose reagon në mënyrë mbrojtëse. Ajo që ka rëndësi është përsëritja e modelit, konteksti dhe ndikimi i tij në marrëdhënie.

Në fund, përgjegjësia nuk është një dënim, por një kusht i domosdoshëm për ndryshimin. Një person që të respekton nuk duhet të pajtohet me çdo interpretim tëndin, por duhet të jetë i gatshëm të dëgjojë, të shqyrtojë sjelljen e vet dhe të pranojë mundësinë që të ketë shkaktuar dëm.

Kur çdo përpjekje për të kërkuar përgjegjësi të bën të ndihesh fajtor, ndoshta ka ardhur koha të mos pyesësh vetëm se çfarë po bën gabim ti, por edhe çfarë po ndodh realisht në atë marrëdhënie.

© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.

MARKETINGU:
Agjente Marketingu:
Erinda Topi: 0688019400
E-mail: [email protected]

© Revista Psikologjia. Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.

To Top