Zilia është një nga emocionet më të vështira për t’u pranuar. Njeriu rrallë thotë hapur se ndihet keq për suksesin, bukurinë, pasurinë apo përparimin e dikujt tjetër. Në vend të kësaj, shpesh gjen arsye të tjera për ta shpjeguar shqetësimin e tij: padrejtësinë, mungesën e meritës apo bindjen se tjetri nuk e ka fituar atë që ka. Por çfarë ndodh në të vërtetë në mendjen dhe trupin tonë kur ndiejmë zili?
Një grup studiuesish të neuroshkencës sociale në Universitetin Javeriana në Kolumbi u përpoq t’i përgjigjej kësaj pyetjeje përmes një eksperimenti të kontrolluar. Synimi ishte të krijohej një situatë që do të nxiste ndjenjën e zilisë dhe do t’u mundësonte studiuesve ta matnin atë në mënyrë sa më objektive.
Zilia, një emocion që fshihet pas racionalizimeve
Studimi nisi me një rishikim sistematik të literaturës shkencore, me qëllim identifikimin e metodave më të përshtatshme për matjen e zilisë. Studiuesit shqyrtuan gjithashtu kërkimet mbi aktivitetin e trurit të lidhur me këtë emocion, si dhe studimet e psikologjisë sociale. Në përgjithësi, zilia u përkufizua si një ndjenjë shqetësimi, keqardhjeje apo pakënaqësie që lind përballë mirëqenies ose suksesit të një personi tjetër. Një koncept i afërt është schadenfreude — kënaqësia që ndiejmë kur dikush tjetër përjeton një fatkeqësi apo dështim. Studiuesit e dalluan këtë fenomen nga zilia, edhe pse të dyja mund të shfaqen në të njëjtat situata. Në analizën fillestare u shqyrtuan 471 studime, por vetëm 43 prej tyre trajtonin drejtpërdrejt zilinë dhe schadenfreude. Një pjesë e madhe e kërkimeve mbështetej te vetëraportimi dhe pyetësorët, çka i shtyu studiuesit të kërkonin një mënyrë më objektive për të vëzhguar reagimin emocional.
Çfarë ndodh në tru kur ndiejmë zili?
Neuroshkenca ka dhënë disa të dhëna interesante për mënyrën se si përjetohet zilia. Një nga studimet më të njohura në këtë fushë, i realizuar nga Hidehiko Takahashi, tregoi se zilia shoqërohet me aktivitet të shtuar në korteksin anterior cingulat, një zonë e trurit që lidhet edhe me përpunimin e dhimbjes. Gjetja është domethënëse: zilia nuk duket të jetë thjesht një mendim negativ apo një pakënaqësi e lehtë. Në njëfarë kuptimi, ajo mund të përjetohet si një formë dhimbjeje psikologjike. Në të kundërt, schadenfreude është lidhur me aktivitet në zona të tjera të trurit, përfshirë korteksin orbitofrontal dhe striatumin dorsal e ventral. Nga këndvështrimi i psikologjisë sociale, zilia përmban një paradoks. Ajo mund të përfshijë njëkohësisht zmbrapsje dhe tërheqje ndaj personit që kemi zili. Ne mund ta admirojmë atë që ai ka arritur, ndërsa në të njëjtën kohë të ndiejmë pakënaqësi për faktin se nuk e kemi arritur vetë. Kështu, suksesi i tjetrit bëhet një pasqyrë ku përballemi me atë që jemi dhe me atë që dëshirojmë të bëhemi.
Si u zhvillua eksperimenti?
Për të matur këtë emocion, studiuesit krijuan një situatë të kontrolluar ku krahasimi me të tjerët ishte në qendër të eksperimentit. Në studim morën pjesë 22 vullnetarë — 15 gra dhe 7 burra — të gjithë studentë universitarë, të moshës 17 deri në 23 vjeç. Pjesëmarrësve iu paraqitën pyetje që i nxitnin të krahasonin veten me njerëzit e tjerë. Për çdo pohim, ata duhej të përgjigjeshin në një shkallë nga 1 deri në 7, ku 1 nënkuptonte “Nuk jam aspak dakord”, ndërsa 7 “Pajtohem plotësisht”. Përgjigjja duhej të jepej brenda 10 sekondash. Në të njëjtën kohë, studiuesit matën aktivitetin e disa muskujve të fytyrës përmes elektromiografisë. U përdorën veçanërisht muskujt corrugator supercilii dhe zygomaticus major, të cilët mund të japin të dhëna për reagimet emocionale. Pjesëmarrësit iu përgjigjën gjithsej 20 pyetjeve që lidhnin zilinë me schadenfreude, 20 pyetjeve mbi vlerësimin personal dhe morën pjesë edhe në një lojë të dizajnuar për eksperimentin.
Çfarë treguan rezultatet?
Rezultatet nxorën në pah disa aspekte interesante të mënyrës se si funksionon zilia. Rreth 22.81% e pjesëmarrësve shfaqën një nivel zili mbi mesataren. Sipas studiuesve, ky është një rezultat relativisht i lartë në krahasim me gjetjet e disa studimeve të mëparshme. Një tjetër përfundim ishte se njerëzit priren ta maskojnë ose racionalizojnë zilinë. Në vend që të pranojnë “e kam zili”, ata mund ta shpjegojnë reagimin e tyre përmes argumenteve që lidhen me drejtësinë, meritën apo indinjatën. Por gjetja ndoshta më interesante lidhet me mënyrën se si e percepton veten personi që ndien zili. Në thelb, ai mund të përjetojë një ndjenjë inferioriteti përballë tjetrit. Suksesi i personit tjetër nuk shihet vetëm si një e mirë që i përket atij, por edhe si një kujtesë e asaj që vetë individi nuk ka arritur. Dhe pikërisht këtu qëndron dhimbja e zilisë: ajo kërkon të pranosh, qoftë edhe përkohësisht, se dikush tjetër ka diçka që ti e dëshiron dhe se, në atë aspekt, ai është përpara teje.
Zilia si një plagë e vetëvlerësimit
Eksperimenti tregon se zilia është më komplekse sesa një dëshirë e thjeshtë për të pasur atë që ka dikush tjetër. Ajo lidhet me krahasimin, vetëvlerësimin dhe mënyrën se si e pozicionojmë veten përballë të tjerëve. Për këtë arsye, një person mund të mos vuajë thjesht sepse tjetri është i suksesshëm, por sepse suksesi i tij e detyron të përballet me një version të vetes që nuk i pëlqen. Megjithatë, studiuesit pranojnë se mbeten ende pyetje të hapura. Për shembull, a bëhet zilia më e fortë edhe në situata ku nuk ka konkurrencë të drejtpërdrejtë? Dhe a shfaqet ajo kryesisht ndaj njerëzve të afërt — miqve, kolegëve apo të njohurve — me të cilët kemi më shumë mundësi të krahasohemi? Përgjigjet mund të ndihmojnë për të kuptuar më mirë një emocion që shumica e njerëzve preferojnë ta fshehin, por që, sipas neuroshkencës dhe psikologjisë sociale, mund të ketë një ndikim shumë real në mënyrën se si ndihemi dhe sillemi.
Në fund të fundit, zilia nuk na tregon vetëm se çfarë duam të kemi. Shpesh, ajo na tregon se si e shohim veten kur përballemi me atë që tjetri ka arritur.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
