Kur një fëmijë gënjen, pyetja nuk është gjithmonë vetëm “Pse nuk po thotë të vërtetën?”. Shpesh pyetja më e rëndësishme është: “Çfarë po përpiqet të mbrojë, të shmangë apo të fitojë?”
Për shumë prindër, momenti kur zbulojnë se fëmija ka gënjyer mund të shkaktojë zhgënjim, zemërim apo frikë. Mund të lindë mendimi: “Nëse gënjen tani, çfarë do të bëhet më vonë?” Megjithatë, psikologjia e zhvillimit na ofron një këndvështrim më kompleks. Gënjeshtra në fëmijëri nuk është domosdoshmërisht shenjë e një karakteri të keq. Ajo mund të jetë pjesë e zhvillimit normal dhe lidhet me përparimin e aftësive gjuhësore, njohëse dhe sociale. Psikologia Victoria Talwar, një nga studiueset kryesore të gënjeshtrave te fëmijët, e përshkruan gënjeshtrën si një sjellje që shfaqet gjatë zhvillimit dhe që ndikohet nga faktorë të shumtë: aftësitë njohëse të fëmijës, marrëdhëniet me prindërit, mjedisi social dhe mënyra se si të rriturit reagojnë ndaj së vërtetës dhe gënjeshtrës.
Kur fillojnë fëmijët të gënjejnë?
Gënjeshtra kërkon më shumë aftësi psikologjike nga sa duket në pamje të parë. Fëmija duhet të jetë në gjendje të kuptojë se një person tjetër mund të ketë një informacion ose bindje të ndryshme nga e tija dhe, në disa raste, duhet të jetë në gjendje të kontrollojë atë që thotë. Studimet e Victoria Talwar dhe Kang Lee kanë treguar se aftësia për të gënjyer zhvillohet gradualisht. Në një studim me fëmijë 3–7 vjeç, studiuesit vëzhguan se fëmijët më të vegjël ishin më të prirur të pranonin një shkelje, ndërsa shumica e fëmijëve më të rritur gënjenin kur pyeteshin nëse kishin bërë diçka që u ishte ndaluar. Kjo nuk do të thotë se çdo gënjeshtër është e dëshirueshme. Do të thotë se aftësia për të gënjyer është pjesërisht e lidhur me zhvillimin e aftësive njohëse dhe sociale. Në moshën shkollore, fëmijët bëhen gjithnjë e më të aftë për të ruajtur një histori të sajuar dhe për të parashikuar se çfarë mund të mendojë personi tjetër. Një studim i Talwar, Gordon dhe Lee me 172 fëmijë 6–11 vjeç gjeti se aftësia për ta mbajtur një gënjeshtër të qëndrueshme rritej me moshën dhe lidhej me aftësinë për të kuptuar bindjet e njerëzve të tjerë. Pra, paradoksalisht, një fëmijë që gënjen nuk është domosdoshmërisht një fëmijë që “nuk kupton”. Në disa raste, ai po përdor aftësi gjithnjë e më të sofistikuara për të menaxhuar një situatë sociale.
Çfarë fshihet pas një gënjeshtre?
Gënjeshtra e fëmijës ka një funksion. Për ta kuptuar atë, duhet të shohim çfarë po përpiqet të arrijë fëmija përmes gënjeshtrës.
1.Frika nga ndëshkimi – Një nga arsyet më të zakonshme është shmangia e pasojave.
Fëmija mund të mendojë: “Nëse them të vërtetën, mami do të zemërohet.”
ose: “Nëse them se nuk e bëra unë, ndoshta nuk do të ndëshkohem.”
Këtu gënjeshtra nuk është domosdoshmërisht një përpjekje për të manipuluar prindin. Mund të jetë një strategji për të shmangur një përvojë që fëmija e percepton si kërcënuese. Një studim i Talwar dhe Lee, i kryer në një mjedis shkollor, gjeti se fëmijët në një ambient më ndëshkues kishin më shumë gjasa të gënjenin për të fshehur një shkelje sesa fëmijët në një ambient më pak ndëshkues. Autorët e lidhën këtë me mënyrën se si mjedisi ndikon në vendimin e fëmijës për të thënë të vërtetën. Kjo na jep një mësim të rëndësishëm: nëse një fëmijë mendon se e vërteta është më e rrezikshme se gënjeshtra, mund të zgjedhë gënjeshtrën për t’u mbrojtur.
2.Dëshira për të shmangur zhgënjimin e prindërve – Fëmijët mund të gënjejnë edhe kur duan të ruajnë imazhin që prindi ka për ta. Një fëmijë që ka marrë një notë të ulët mund të thotë se nuk ka marrë ende rezultatin. Një tjetër mund të fshehë faktin se ka harruar një detyrë. Në këto raste, pas gënjeshtrës mund të fshihet një ndjenjë si: “Kam frikë se nuk do të jesh krenar për mua.” Kjo është veçanërisht e rëndësishme për prindërit, sepse sjellja e dukshme është gënjeshtra, ndërsa emocioni poshtë saj mund të jetë turpi, frika ose pasiguria.
3.Dëshira për të fituar diçka – Fëmijët mund të gënjejnë për të marrë një lodër, më shumë kohë para ekranit, një ëmbëlsirë, një privilegj ose për të shmangur një detyrë. Kjo është një formë më e drejtpërdrejtë e gënjeshtrës për përfitim personal. Studimet e zhvillimit tregojnë se aftësia për të gënjyer lidhet edhe me zhvillimin e aftësive njohëse që e ndihmojnë fëmijën të kuptojë se si informacioni i rremë mund të ndikojë te sjellja e dikujt tjetër.
4.Nevoja për privatësi dhe autonomi – Me rritjen e fëmijës, veçanërisht në periudhën paraadoleshente dhe adoleshencë, shfaqet më fort nevoja për autonomi. Jo çdo informacion që fëmija nuk dëshiron të ndajë është domosdoshmërisht një “gënjeshtër problematike”. Fëmijët duhet të mësojnë gradualisht edhe dallimin midis privatësisë, sekretit, mirësjelljes dhe mashtrimit. Talwar thekson pikërisht këto zona gri: fëmijët duhet të mësojnë jo vetëm “mos gënje”, por edhe kur duhet të tregojnë të vërtetën, kur një informacion është privat dhe si mund të jenë të sjellshëm pa qenë mashtrues.
5.Gënjeshtra për të mbrojtur dikë tjetër – Kjo mund të duket kontradiktore, por fëmijët ndonjëherë gënjejnë për arsye prosociale. Në studimet e Talwar, Murphy dhe Lee, fëmijët 3–11 vjeç u studiuan në situata ku duhej të reagonin ndaj një dhurate që nuk u pëlqente. Shumë prej tyre përdorën atë që quhet “gënjeshtër e bardhë”, për shembull për të mos lënduar ndjenjat e personit tjetër. Kjo prirje u rrit me moshën. Kjo tregon se edukimi për ndershmërinë nuk mund të reduktohet në një rregull të thjeshtë: “Gjithmonë thuaj gjithçka që mendon.” Fëmija duhet të mësojë edhe empatinë, respektin dhe mënyrën se si e vërteta mund të komunikohet me kujdes.
Kur gënjeshtra lidhet me marrëdhënien prind–fëmijë?
Një nga pyetjet më të rëndësishme është: “Çfarë më tregon kjo gënjeshtër për marrëdhënien tonë?” Jo çdo gënjeshtër është pasqyrë e marrëdhënies prind–fëmijë. Por një model i përsëritur gënjeshtrash mund të jetë një sinjal që ia vlen të shqyrtohet.
Fëmija mund të ketë mësuar se:
gabimet nuk tolerohen;
prindi reagon shumë ashpër ndaj dështimit;
pranimi i fajit sjell menjëherë ndëshkim;
të tregosh dobësinë të bën të dukesh “i keq”;
prindi nuk dëgjon përpara se të gjykojë.
Kërkimet mbi ndikimin e faktorëve socialë dhe prindërorë tregojnë se sjelljet e prindërimit mund të ndikojnë në marrëdhënien midis aftësive të fëmijës dhe sjelljes së tij të gënjeshtrës. Kjo nuk do të thotë se prindi është “shkaku” i çdo gënjeshtre. Gënjeshtra është rezultat i ndërveprimit të shumë faktorëve: zhvillimit të fëmijës, temperamentit, situatës, marrëdhënieve sociale dhe mjedisit.
Çfarë nuk funksionon mirë?
Kur kapin fëmijën duke gënjyer, shumë të rritur reagojnë instinktivisht:
“Mos më gënje!”
“Si guxon të më gënjesh?”
“Ti je gënjeshtar!”
Problemi i fundit është veçanërisht i rëndësishëm. Ekziston një ndryshim i madh midis:
“Ajo që the nuk ishte e vërtetë” dhe “Ti je gënjeshtar.”
Në rastin e parë korrigjohet sjellja. Në të dytin etiketohet identiteti i fëmijës. Qëllimi i edukimit nuk duhet të jetë që fëmija të ketë frikë të gënjejë, por që gradualisht të zhvillojë vlerën e ndershmërisë dhe aftësinë për të përballuar pasojat e së vërtetës.
Si duhet të reagojë prindi?
1.Qëndroni të qetë – Reagimi emocional i prindit mund ta bëjë situatën më të vështirë.Në vend të një shpërthimi të menjëhershëm, mund të thuhet: “Mendoj se ajo që më the nuk është e vërtetë. Dua të kuptoj çfarë ndodhi.” Kjo hap hapësirë për dialog.
2.Përpiquni të kuptoni arsyen, jo vetëm gënjeshtrën – Pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “Pse gënjeve?” Mund të jetë më e dobishme: “Çfarë të bëri të mendosh se ishte më mirë të mos ma tregoje të vërtetën?” Kjo pyetje e zhvendos bisedën nga fajësimi drejt kuptimit.
3.Ndani fëmijën nga sjellja – Mesazhi mund të jetë: “Të gjithë mund të bëjmë gabime. Por në familjen tonë përpiqemi të themi të vërtetën dhe të marrim përgjegjësi për atë që bëjmë.” Kështu fëmija kupton se një gabim nuk e përkufizon si person.
4.Jepini një rrugë të sigurt për të thënë të vërtetën – Nëse prindi pyet: “A e theve vazon?” kur e di tashmë se fëmija e ka thyer, pyetja mund ta vendosë fëmijën në një kurth ku ai duhet të zgjedhë mes pranimit dhe gënjeshtrës. Më e dobishme mund të jetë: “E shoh që vazoja është thyer. Dua të më tregosh çfarë ndodhi.” Kështu fokusi kalon nga “kapja e gënjeshtrës” te përgjegjësia.
5.Lavdëroni sinqeritetin – Nëse fëmija e pranon të vërtetën pasi ka gënjyer, prindi mund të thotë: “Jam i mërzitur për atë që ndodhi, por e vlerësoj që tani më tregove të vërtetën.” Kjo nuk do të thotë të mos ketë pasoja. Do të thotë që fëmija mëson se pranimi i së vërtetës është i vlefshëm edhe kur e vërteta është e pakëndshme.
6.Modeloni vetë sjelljen që kërkoni – Fëmijët mësojnë jo vetëm nga këshillat, por edhe nga sjellja e të rriturve. Nëse prindi kërkon ndershmëri, por fëmija sheh vazhdimisht të rriturit duke manipuluar të vërtetën, justifikuar mashtrime të vogla ose duke thënë një gjë dhe bërë një tjetër, mesazhi bëhet kontradiktor. Talwar e thekson rëndësinë e modelimit të sjelljes së ndershme dhe të bisedave të drejtpërdrejta rreth saj si pjesë e edukimit për vërtetësinë.
A duhet ndëshkuar fëmija për gënjeshtrën?
Nuk ka një përgjigje të vetme për çdo situatë. Pasojat duhet të lidhen me sjelljen dhe moshën e fëmijës. Megjithatë, kërkimi psikologjik sugjeron se një mjedis shumë ndëshkues mund të ndikojë në motivimin e fëmijës për të fshehur shkeljet. Në studimin e Talwar dhe Lee, fëmijët nga një mjedis më ndëshkues kishin më shumë gjasa të gënjenin për shkeljen e rregullit. Prandaj, qëllimi nuk duhet të jetë thjesht:
“Si ta bëj fëmijën të ketë frikë të gënjejë?” por: “Si ta ndihmoj fëmijën të zhvillojë aftësinë dhe motivimin për të qenë i sinqertë?” Ky është një ndryshim thelbësor.
Kur duhet të shqetësohemi më shumë?
Një gënjeshtër e rastësishme zakonisht nuk duhet interpretuar menjëherë si problem psikologjik. Gënjeshtra është pjesë e zhvillimit normal të shumë fëmijëve. Më shumë vëmendje kërkohet kur gënjeshtra:
bëhet shumë e shpeshtë dhe e qëllimshme;
përdoret vazhdimisht për të dëmtuar të tjerët;
shoqërohet me probleme të tjera të rëndësishme të sjelljes;
duket se lidhet me frikë të fortë, konflikt të vazhdueshëm ose pasiguri;
ndërhyn në mënyrë të dukshme në marrëdhëniet familjare, shkollore apo shoqërore.
Në raste të tilla, një psikolog fëmijësh mund të ndihmojë për të kuptuar funksionin e sjelljes dhe jo thjesht për ta eliminuar atë.
Çfarë na mëson psikologjia?
Studimet e Victoria Talwar, Kang Lee dhe kolegëve tregojnë se gënjeshtra e fëmijëve duhet parë brenda një tabloje më të gjerë të zhvillimit. Ajo lidhet me aftësitë njohëse, kontrollin e sjelljes, kuptimin e mendimeve të të tjerëve, marrëdhëniet sociale dhe mënyrën se si fëmijët mësojnë të reagojnë ndaj normave të mjedisit të tyre. Edhe mënyra se si flasim për ndershmërinë ka rëndësi. Një studim i Lee, Talwar dhe kolegëve mbi historitë morale për fëmijët gjeti se jo të gjitha tregimet klasike mbi gënjeshtrën ndikuan njësoj në sjelljen e fëmijëve; në eksperimentin e tyre, disa histori nuk ulën gënjeshtrën, ndërsa një histori e fokusuar te ndershmëria rriti të thënit e së vërtetës. Kjo sugjeron se edukimi moral është më kompleks sesa t’u themi fëmijëve thjesht se “gënjeshtra është e keqe”.
Në fund, çfarë duhet të dëgjojë fëmija?
Ndoshta mesazhi më i rëndësishëm është ky: “Mund të më tregosh të vërtetën edhe kur ke bërë një gabim.” Fëmija duhet të mësojë se përgjegjësia ka pasoja, por se e vërteta nuk e humbet vlerën vetëm sepse është e pakëndshme. Prindi nuk ka nevojë të krijojë një fëmijë që nuk gënjen kurrë — një objektiv i tillë nuk përputhet me atë që dimë për zhvillimin njerëzor. Qëllimi është të ndihmojë fëmijën të zhvillojë ndërgjegjen, përgjegjësinë, empatinë dhe një marrëdhënie me të vërtetën që bëhet gjithnjë e më e qëndrueshme me kalimin e moshës.
Në këtë kuptim, gënjeshtra e fëmijës nuk është vetëm një problem për t’u eliminuar. Ajo mund të jetë edhe një mundësi për të kuptuar botën e brendshme të fëmijës dhe për të ndërtuar një marrëdhënie ku sinqeriteti ndihet i sigurt.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
