A mund të prodhojë ndëshkimi atë sjellje që synon të parandalojë? Psikologjia dhe psiko-sociologjia na ndihmojnë të kuptojmë se ndëshkimi, sidomos kur është arbitrar, poshtërues dhe i bazuar te frika, mund të ushqejë zemërimin, agresivitetin dhe dëshirën për hakmarrje.
Psikologia Elizabeth T. Gershoff, në studimin e saj të botuar në Psychological Bulletin (2002), evidentoi lidhje midis ndëshkimit fizik të fëmijëve dhe rritjes së agresivitetit e sjelljeve antisociale. Kjo tregon se ndëshkimi mund ta ndalojë përkohësisht një sjellje, por jo domosdoshmërisht të zhvillojë ndërgjegjen dhe vetëkontrollin. Ndërsa psikologu Albert Bandura, përmes teorisë së të nxënit social, shpjegon se njerëzit mësojnë edhe duke vëzhguar sjelljen e të tjerëve. Kur fëmija sheh se konfliktet zgjidhen me forcë dhe autoriteti ushtrohet përmes frikës, ai mund ta përvetësojë këtë model dhe ta përsërisë në marrëdhëniet e veta. Kështu, dhuna mund të transmetohet nga familja në shkollë, në vendin e punës dhe në shoqëri.
Ndërsa filozofi Michel Foucault, në veprën Disiplina dhe ndëshkimi (1975), analizon mënyrën se si pushteti ushtrohet përmes disiplinimit, mbikëqyrjes dhe kontrollit. Ky këndvështrim na ndihmon të kuptojmë se, kur kritika ndëshkohet dhe kundërshtimi trajtohet si kërcënim, njerëzit mund të zgjedhin heshtjen nga frika, pa qenë domosdoshmërisht të bindur apo të ndërgjegjësuar.
Edhe Erich Fromm, në librin The Anatomy of Human Destructiveness (1973), studioi rrënjët e agresionit dhe shkatërrimtarësisë njerëzore, duke na ofruar një këndvështrim për lidhjen e mundshme mes frustrimit, pafuqisë dhe sjelljes agresive.
Shqipëria sot: mes pakënaqësisë dhe autoritetit
Në kontekstin shqiptar, këto teori na ftojnë të reflektojmë mbi polarizimin politik, mosbesimin ndaj institucioneve dhe ndjenjën e padrejtësisë që mund të shoqërojë një pjesë të qytetarëve. Kur njerëzit mendojnë se zëri i tyre nuk dëgjohet, se rregullat nuk zbatohen njësoj për të gjithë ose se kritika sjell pasoja, zhgënjimi mund të shndërrohet në zemërim dhe të dobësojë besimin shoqëror. Kjo nuk do të thotë se çdo konflikt apo protestë buron nga ndëshkimi, dhe as se pakënaqësia justifikon dhunën. Përkundrazi, të kuptosh shkaqet e saj është një hap drejt parandalimit. Institucionet duhet të garantojnë ligjin dhe sigurinë, por edhe të dëgjojnë qytetarët, të sigurojnë transparencë dhe të zbatojnë rregullat në mënyrë të paanshme.
Drejtësia nuk duhet të ngatërrohet me hakmarrjen
Të kritikosh ndëshkimin poshtërues nuk do të thotë të kundërshtosh përgjegjësinë. Një shoqëri ka nevojë për rregulla dhe pasoja, por ato duhet të jenë proporcionale, të drejta dhe të zbatuara pa diskriminim. Qëllimi nuk duhet të jetë vetëm ndëshkimi i shkeljes, por edhe parandalimi i përsëritjes së saj. Në familje, kjo nënkupton edukim pa dhunë; në shkollë, disiplinë pa poshtërim; në institucione, autoritet pa arbitraritet; dhe në politikë, respekt për mendimin ndryshe. Një shoqëri nuk bëhet më e drejtë duke e bërë njeriun të vuajë më shumë, por duke e bërë përgjegjës në mënyrë të drejtë. Ndëshkimi mund të imponojë heshtje, por heshtja nuk është paqe. Frika mund të prodhojë bindje, por bindja nuk është ndërgjegje. Prandaj, pyetja që duhet t’i shtrojmë vetes është: A po ndërtojmë një shoqëri që e parandalon dhunën përmes drejtësisë dhe edukimit, apo një shoqëri që rrezikon ta riprodhojë atë përmes frikës dhe poshtërimit?
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
