Gënjeshtra. Të gjithë e bëjmë. Por kur vjen nga dikush me Çrregullim të Personalitetit, ajo duket më e shpeshtë, më e madhe dhe më e dhimbshme. Dhe pyetja që lind është e thjeshtë: Pse?
Përgjigja nuk është “sepse janë të këqij”. Sipas psikologjisë klinike, gënjeshtra këtu është një mjet mbijetese. Një mekanizëm që truri ka mësuar herët.
1.Mbrojtja e një “vetje” të brishtë – Njerëzit me Çrregullim të Personalitetit, veçanërisht Borderline, Narcisist dhe Antisocial, kanë një ndjesi të brendshme të paqëndrueshme për veten. Psikologu Otto Kernberg e përshkruante këtë si “organizatë të dobët të personalitetit”. Në thelb: frikë e madhe nga turpi, braktisja dhe ekspozimi. Gënjeshtra bëhet mburojë. Nëse them të vërtetën për gabimin tim, mund të më refuzojnë. Nëse e fsheh me një histori tjetër, mbijetoj emocionalisht. Nuk është manipulim i ftohtë. Është panik.
2.Rregullimi i marrëdhënieve dhe frika nga braktisja – Marsha Linehan, krijuese e Terapisë Dialektike të Sjelljes për Borderline, shpjegon se shumë sjellje problematike vijnë nga disrregullimi emocional. Një person me Borderline mund të gënjejë për të mos humbur një partner. “Nuk ishte ashtu”, “s’ka ndodhur”. Qëllimi nuk është të mashtrojë. Qëllimi është të mbajë tjetrin pranë, me çdo çmim. Frika nga braktisja është aq e madhe, sa e vërteta bëhet një luks që nuk mund ta përballojë.
3.Ndërtimi i imazhit dhe kontrolli – Për Çrregullimin Narcisist të Personalitetit, gënjeshtra ka një funksion tjetër. Sipas Heinz Kohut dhe teorisë së “vetes grandioze”, narcisisti ka nevojë të vazhdueshme për admirim për të mbajtur vetëvlerësimin. Kritika është kërcënim ekzistencial. Kështu, gënjeshtra shërben për të ndërtuar një imazh perfekt. Sukseset zmadhohen. Dështimet fshihen. Kjo nuk është mashtrim përfitim. Është mbajtje në këmbë e një vetje që përndryshe do të binte.
4.Mungesa e ndjeshmërisë dhe përfitimi – Në Çrregullimin Antisocial të Personalitetit, gënjeshtra është më instrumentale. DSM-5 e liston “mashtrimin” si një nga tiparet kryesore. Këtu nuk ka frikë nga turpi. Ka mungesë empatie dhe fokus te përfitimi. Gënjeshtra është thjesht mjeti më i shpejtë për të marrë atë që duan. Por edhe këtu shkenca thotë diçka: shumë prej tyre kanë mësuar këtë sjellje në fëmijëri, në mjedise ku vetëm më i zgjuari mbijetonte.
Pra, a e dinë që gënjejnë?
Po dhe jo. Disa janë plotësisht të vetëdijshëm. Të tjerë e besojnë vetë gënjeshtrën në atë moment. Psikologjia e quan këtë “konfabulim” — truri plotëson boshllëqet me një histori që i shërben nevojës emocionale të momentit.
Çfarë mund të bëhet?
E para: të mos e personalizojmë. Gënjeshtra nuk është domosdoshmërisht kundër jush. Është për ta.
E dyta: terapia funksionon. DBT, terapia e skemave dhe terapia e bazuar në mentalizim kanë treguar rezultate. Qëllimi nuk është “të ndalosh së gënjyeri”. Qëllimi është të ndërtosh një vetë që nuk ka nevojë të gënjejë për të mbijetuar.
Siç thotë dhe Linehan: “Njerëzit bëjnë më të mirën që mundin me mjetet që kanë.”
Kur i japim mjete më të mira, gënjeshtra nuk është më e nevojshme.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
