Bebëzat e syve mund të reagojnë jo vetëm ndaj ndryshimeve të dritës, por edhe ndaj emocioneve dhe përvojave që përjetojmë. Një studim sugjeron se frika, trishtimi, neveria, zemërimi dhe lumturia mund të shoqërohen me ndryshime të dallueshme në madhësinë e bebëzave. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se këto sinjale nuk mund të përdoren si një “lexues mendjesh”.
Sytë shpesh konsiderohen një pasqyrë e gjendjes emocionale, por shkenca duket se i jep kësaj shprehjeje një bazë fiziologjike. Përveç rolit të tyre në përshtatjen e shikimit ndaj dritës, bebëzat reagojnë edhe ndaj proceseve që ndodhin në sistemin nervor. Hulumtime të publikuara në fushën e psikofiziologjisë, përfshirë studime në revistën Biological Psychology, kanë shqyrtuar mënyrën se si madhësia e bebëzave ndryshon në përgjigje të stimujve emocionalë.
Sistemi nervor kontrollon madhësinë e bebëzës
Zgjerimi ose ngushtimi i bebëzës kontrollohet nga sistemi nervor autonom, përmes mekanizmave simpatikë dhe parasimpatikë. Këto sisteme marrin pjesë edhe në reagimet e trupit ndaj stresit, surprizës, kërcënimit apo situatave që kërkojnë vëmendje të shtuar. Kur truri përpunon një stimul që e konsideron të rëndësishëm, sinjalet nervore ndikojnë në muskujt e irisit dhe ndryshojnë madhësinë e bebëzës. Kjo do të thotë se reagimi i syrit mund të jetë një tregues fiziologjik i mënyrës se si truri po përpunon një përvojë. Megjithatë, ndryshimet janë shpesh të vogla dhe ndikohen nga faktorë të shumtë, përfshirë ndriçimin, lodhjen, vëmendjen dhe gjendjen e përgjithshme të personit.
Neveria dhe trishtimi shoqërohen me zgjerim
Sipas gjetjeve të përshkruara në studim, neveria dhe trishtimi mund të shoqërohen me zgjerim të bebëzave. Reagimi duket se lidhet edhe me intensitetin e emocionit: sa më e fortë të jetë përvoja emocionale, aq më i theksuar mund të jetë ndryshimi i madhësisë së bebëzës. Kjo sugjeron se bebëza nuk reagon vetëm ndaj informacionit vizual, por edhe ndaj rëndësisë emocionale që truri i atribuon një situate.
Frika sjell një reagim më të vonuar
Frika paraqet një tjetër model interesant. Ndryshe nga disa reagime të tjera emocionale, ndryshimi i bebëzës në përgjigje të frikës mund të shfaqet me një vonesë të shkurtër. Një shpjegim i mundshëm është se trurit i nevojitet pak kohë për të vlerësuar një kërcënim përpara se të aktivizojë plotësisht reagimin mbrojtës të organizmit. Ky mekanizëm është pjesë e përgjigjes së trupit ndaj situatave që kërkojnë vigjilencë dhe përgatitje për veprim.
Zemërimi mund të ngushtojë bebëzat
Një nga gjetjet më interesante lidhet me zemërimin. Ndërsa disa emocione intensive shoqërohen me zgjerim të bebëzave, zemërimi mund të shoqërohet me ngushtimin e tyre, i njohur në mjekësi si miozë. Kjo mund të jetë një nga arsyet pse një person i zemëruar perceptohet se ka një “shikim të mprehtë”. Megjithatë, edhe në këtë rast, ndryshimi i bebëzës nuk mund të konsiderohet si provë e drejtpërdrejtë se dikush është i zemëruar.
Edhe tingujt mund të ndikojnë në sy
Reagimi i bebëzave nuk kufizohet vetëm te ajo që shohim. Stimujt dëgjimorë mund të shkaktojnë gjithashtu ndryshime. Tinguj të lidhur me emocione pozitive, si e qeshura, muzika e preferuar apo zëri i një personi të dashur, mund të shoqërohen me zgjerim të bebëzave. Kjo lidhet me mënyrën se si truri përpunon stimujt e këndshëm dhe aktivizon sistemet që lidhen me shpërblimin dhe motivimin. Në këtë kuptim, bebëza mund të japë një të dhënë për shkallën e vëmendjes apo përfshirjes emocionale ndaj një stimuli.
Emocionet nuk janë gjithmonë të “pastra”
Megjithatë, interpretimi i këtyre reagimeve kërkon kujdes. Njeriu rrallë përjeton vetëm një emocion në të njëjtën kohë. Gjatë një debati, për shembull, mund të ndiejmë njëkohësisht zemërim dhe neveri. Një kujtim mund të sjellë në të njëjtën kohë trishtim dhe lumturi. Për këtë arsye, një ndryshim i vetëm në madhësinë e bebëzës nuk mund të përkthehet automatikisht në një emocion specifik. Ekspertët theksojnë se këto reagime kanë më shumë vlerë kur analizohen së bashku me kontekstin, shprehjen e fytyrës, qëndrimin e trupit, tonin e zërit dhe sjelljen e përgjithshme. Pra, bebëzat e syve mund të japin një “të dhënë” për atë që po ndodh në sistemin nervor dhe për intensitetin e një përvoje, por ato nuk mund të tregojnë me saktësi se çfarë mendon apo ndien një person.
Sytë mund të zbulojnë më shumë nga sa mendojmë, por për t’i kuptuar drejt, duhet të shohim përtej tyre.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
