Telefonat, tabletët, televizori dhe videolojërat janë bërë pjesë e zakonshme e jetës së fëmijëve. Teknologjia nuk është domosdoshmërisht problem në vetvete. Pyetja më e rëndësishme është: çfarë po zëvendëson koha e kaluar para ekranit?
Kur një fëmijë kalon shumë kohë ulur para një pajisjeje, ajo kohë nuk ekziston më për një aktivitet tjetër. Mund të jetë koha që do të përdorej për të luajtur, për të folur me prindërit, për të fjetur, për të lëvizur ose thjesht për të mërzitur dhe krijuar. Sipas psikologut të zhvillimit Jean Piaget, fëmijët ndërtojnë njohuritë për botën përmes ndërveprimit aktiv me mjedisin. Ndërsa kërkimet moderne mbi zhvillimin e fëmijëve tregojnë se përvojat reale, marrëdhëniet dhe loja kanë një rol të rëndësishëm në zhvillimin emocional, social dhe njohës. Prandaj, problemi nuk është vetëm sa kohë qëndron fëmija para ekranit, por edhe çfarë po humbet gjatë asaj kohe.
1.Loja e lirë dhe imagjinata – Fëmijët kanë nevojë për kohë në të cilën nuk u diktohet vazhdimisht se çfarë duhet të bëjnë. Loja e lirë i lejon fëmijës të krijojë rregulla, të imagjinojë situata, të zgjidhë probleme dhe të eksperimentojë. Kur çdo moment bosh mbushet me video, lojëra apo përmbajtje të gatshme, fëmija merr më pak mundësi për të krijuar vetë. Psikologu Stuart Brown, një nga studiuesit e njohur të lojës, e ka theksuar rëndësinë e lojës për zhvillimin dhe mirëqenien njerëzore. Një fëmijë nuk ka gjithmonë nevojë për një aktivitet të organizuar. Ndonjëherë i duhet thjesht hapësirë për të luajtur.
2.Bisedat dhe lidhja me prindërit – Një nga gjërat që mund të humbasë më lehtë është ndërveprimi njerëzor. Bisedat gjatë ushqimit, në makinë, para gjumit ose gjatë një shëtitjeje mund të duken të zakonshme, por janë momente ku fëmija mëson të dëgjojë, të shprehë emocionet dhe të kuptojë këndvështrimin e një personi tjetër. Psikologia e zhvillimit Patricia Kuhl dhe kërkimet mbi të mësuarit social te fëmijët kanë treguar rëndësinë e ndërveprimit njerëzor në zhvillimin e aftësive gjuhësore dhe njohëse. Prandaj, ndonjëherë pyetja më e dobishme nuk është: “Sa orë ka qenë sot në telefon?” por: “Sa kohë kemi kaluar sot duke folur vërtet me njëri-tjetrin?”
3.Lëvizja dhe aktiviteti fizik – Një ekran zakonisht kërkon që fëmija të qëndrojë relativisht i palëvizshëm. Kur koha sedentare rritet, ajo mund të zëvendësojë ecjen, lojën jashtë, sportin, çiklizmin ose aktivitete të tjera fizike. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, fëmijët dhe adoleshentët duhet të kenë mesatarisht të paktën 60 minuta aktivitet fizik në ditë. Aktiviteti fizik nuk është i rëndësishëm vetëm për trupin. Ai lidhet gjithashtu me humorin, gjumin, përqendrimin dhe mirëqenien psikologjike. Prandaj, një fëmijë nuk ka nevojë vetëm për “më pak ekran”. Ka nevojë për më shumë mundësi për të lëvizur.
4.Gjumi – Një nga kostot më të padukshme të përdorimit të tepërt të ekraneve mund të jetë gjumi. Pajisjet elektronike mund ta shtyjnë orën e gjumit, sidomos kur përdoren në mbrëmje. Përmbajtja stimuluese gjithashtu mund ta bëjë më të vështirë shkëputjen psikologjike nga aktiviteti. Gjumi është veçanërisht i rëndësishëm gjatë fëmijërisë, sepse trupi dhe truri janë në zhvillim. Prandaj, një rutinë e qëndrueshme para gjumit dhe një hapësirë e qetë, pa pajisje elektronike, mund të jenë një formë shumë e thjeshtë e kujdesit ndaj shëndetit.
5.Aftësia për të toleruar mërzinë – Kjo është një nga gjërat që prindërit shpesh e harrojnë. Fëmijët nuk kanë nevojë të argëtohen çdo minutë. Mërzia mund të jetë produktive. Kur nuk ka një ekran që ofron menjëherë një video, lojë ose stimul të ri, fëmija detyrohet të kërkojë vetë diçka për të bërë. Kjo mund të çojë në imagjinatë, eksplorim, krijimtari dhe zgjidhje problemesh. Në një kulturë ku stimulimi është pothuajse i vazhdueshëm, të mësuarit për të qenë mirë edhe kur nuk po ndodh asgjë interesante është një aftësi me vlerë.
6.Kontakti me botën reale – Ekrani ofron një botë të pasur me informacion, por fëmija ka nevojë edhe për botën që mund ta prekë, dëgjojë, nuhasë dhe eksplorojë. Një shëtitje në park. Një lojë me fëmijët e lagjes. Një vizitë në bibliotekë. Të ndihmosh në kuzhinë.Të kujdesesh për një bimë. Të ndërrosh disa fjalë me një gjysh apo gjyshe. Këto përvoja mund të duken të vogla, por ndërtojnë aftësi sociale, pavarësi dhe lidhje emocionale me botën reale.
Nuk është luftë kundër teknologjisë
Qëllimi nuk duhet të jetë të krijojmë një fëmijëri pa teknologji. Teknologjia mund të jetë mjet për të mësuar, komunikuar, krijuar dhe argëtuar. Problemi shfaqet kur ekrani fillon të zëvendësojë sistematikisht aktivitetet që janë të rëndësishme për zhvillimin. Prandaj, në vend që të pyesim vetëm:
“Sa kohë duhet ta lejoj fëmijën tim të përdorë ekranin?” mund të bëjmë një pyetje më të dobishme: “Çfarë po bën fëmija im gjatë kohës kur nuk është para ekranit?” Nëse përgjigjja përfshin gjumë të mjaftueshëm, lojë, lëvizje, marrëdhënie, biseda, krijimtari dhe kohë të lirë, atëherë kemi një bazë shumë më të shëndetshme.
Fëmijët nuk kanë nevojë vetëm për më pak ekran. Ata kanë nevojë për më shumë jetë jashtë ekranit.
Më shumë lojë.
Më shumë lëvizje.
Më shumë biseda.
Më shumë gjumë.
Më shumë kohë të lirë.
Më shumë eksperienca reale.
Sepse pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm se sa kohë po kalon fëmija para ekranit, por se çfarë pjese të fëmijërisë po humbet ndërsa qëndron aty.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
