Në pamje të parë, arroganca dhe vetëbesimi mund të duken pothuajse të njëjta. Të dyja mund të shoqërohen me një mënyrë të sigurt të të folurit, qëndrim të vendosur dhe bindjen se njeriu është i aftë. Por psikologjikisht, ndryshimi mes tyre është i rëndësishëm.
Një person me vetëbesim zakonisht e njeh vlerën e vet pa pasur nevojë të zvogëlojë vlerën e të tjerëve. Ndërsa arroganca lidhet me një vlerësim të ekzagjeruar të vetes, ndjenjën e epërsisë dhe, në disa raste, me sjellje përçmuese ndaj të tjerëve. Një përmbledhje ndërdisiplinore mbi arrogancën e përshkruan atë si një proces që mund të përfshijë vlerësim jorealist të aftësive, ndjenjë të pajustifikuar superioriteti dhe sjellje përçmuese. Prandaj, pyetja nuk është thjesht: “A duket ky person i sigurt?” Pyetja më e rëndësishme është: “Çfarë ndodh me mënyrën se si ky person i trajton të tjerët kur ndihet i sigurt?”
1.Vetëbesimi thotë “Unë mundem”; arroganca thotë “Unë jam më i mirë se ti”
Ky është ndoshta dallimi më themelor. Një person me vetëbesim mund të thotë: “E di që jam i aftë ta bëj këtë.” Ndërsa një person arrogant ka më shumë gjasa ta ndërtojë identitetin e tij mbi krahasimin: “Unë jam më i aftë se të tjerët.” Kjo diferencë është e rëndësishme sepse vetëbesimi nuk kërkon domosdoshmërisht një “humbës” për të ekzistuar. Arroganca, përkundrazi, shpesh merr formë krahasuese: vlera personale rritet duke vendosur të tjerët në një pozicion më të ulët. Kërkimet mbi krenarinë kanë dalluar pikërisht dy forma: krenarinë autentike, e lidhur me arritjen, kompetencën dhe vetëvlerësimin, dhe krenarinë hubristike, e lidhur me arrogancën, mendjemadhësinë dhe ndjenjën e epërsisë.
2.Nuk e pranon lehtë se mund të ketë gabuar
Një nga shenjat më të dukshme të arrogancës është vështirësia për të thënë: “Gabova.” Një person me vetëbesim mund të ketë një mendim të fortë dhe përsëri të ndryshojë qëndrim kur përballet me prova të reja. Vetëbesimi nuk e eliminon nevojën për të mësuar. Personi arrogant, në të kundërt, mund ta përjetojë gabimin si kërcënim ndaj imazhit të tij. Për këtë arsye mund të justifikohet, të zhvendosë fajin, të minimizojë problemin ose të sulmojë personin që ia vë në dukje gabimin. Kjo lidhet edhe me kërkimet mbi mbivlerësimin e aftësive. Studimet tregojnë se njerëzit mund të jenë më të sigurt sesa të saktë në vlerësimet e tyre dhe se mënyra se si e perceptojmë veten mund të ndikojë në ruajtjen e kësaj mbivlerësimi.
3.E ka të vështirë të dëgjojë kritikën
Vetëbesimi nuk do të thotë të pëlqesh çdo kritikë. Një njeri i sigurt mund të mos jetë dakord me kritikën, por zakonisht është në gjendje ta dëgjojë atë. Arroganca shfaqet kur kritika nuk perceptohet si informacion, por si sulm ndaj statusit personal. Kështu, personi arrogant mund të reagojë me:
zemërim;
përçmim;
ironi;
justifikime të vazhdueshme;
sulm ndaj personit që e kritikoi;
refuzim kategorik për të marrë përgjegjësi.
Në këtë kuptim, arroganca nuk është thjesht “të mendosh shumë për veten”. Është edhe paaftësia për të toleruar informacionin që nuk përputhet me imazhin e madhështuar për veten.
4.Ka nevojë të jetë gjithmonë personi më i zgjuar në dhomë
Një person arrogant mund ta kthejë pothuajse çdo bisedë në një demonstrim të superioritetit të tij. Nëse dikush tregon një histori, ai ka një histori më interesante.
Nëse dikush përmend një arritje, ai ka një arritje më të madhe.
Nëse dikush shpreh një mendim, ai duhet ta korrigjojë.
Kjo sjellje mund të lidhet me atë që psikologjia e përshkruan si vetëzmadhim: prirja për ta parë veten në mënyrë më pozitive sesa e justifikojnë plotësisht të dhënat. Megjithatë, është e rëndësishme të mos bëjmë një diagnozë nga një sjellje e vetme. Edhe literatura mbi narcisizmin thekson se termi përdoret shpesh në mënyrë të pasaktë dhe se tiparet narcisiste në popullatën e përgjithshme nuk janë e njëjta gjë me çrregullimin narcisistik të personalitetit.
5.Nuk kërkon thjesht respekt — kërkon superioritet
Një person me vetëbesim mund të dëshirojë respekt, por nuk ka nevojë që të tjerët të ndihen inferiorë për t’u ndier mirë me veten. Personi arrogant mund të kërkojë diçka tjetër: konfirmimin se është mbi të tjerët. Kjo mund të shfaqet përmes mënyrës se si flet për kolegët, partnerin, miqtë apo njerëzit që i konsideron më pak të suksesshëm. Në literaturën mbi arrogancën, pikërisht kalimi nga një vlerësim i ekzagjeruar i aftësive drejt një qëndrimi të pajustifikuar superior dhe sjelljeje përçmuese konsiderohet një element qendror i fenomenit.
6.E ka të vështirë të pranojë se dikush tjetër është më i mirë
Kjo është një provë e mirë praktike. Shikoni se si sillet një person kur dikush tjetër shkëlqen. Një person me vetëbesim mund të thotë: “Është shumë i mirë në këtë. Mund të mësoj diçka prej tij.”
Një person arrogant mund të reagojë duke e minimizuar suksesin: “Nuk është ndonjë gjë e madhe.”
ose: “Ka pasur fat.”
ose: “Unë mund ta bëja shumë më mirë.”
Kjo nuk do të thotë se çdo kritikë ndaj suksesit të dikujt tjetër është shenjë arrogance. Por një model i përsëritur i zhvlerësimit të të tjerëve është shumë më domethënës sesa një episod i izoluar.
7.Ngatërron sigurinë me pagabueshmërinë
Vetëbesimi i shëndetshëm mund të bashkëjetojë me pasigurinë. Një person mund të thotë: “Nuk e di ende, por mund ta mësoj.” Kjo është një formë e fuqishme vetëbesimi sepse nuk kërkon të pretendojë njohuri që nuk i ka. Arroganca, në të kundërt, mund ta shtyjë individin të sillet sikur duhet të ketë përgjigje për gjithçka. Kjo është veçanërisht interesante në dritën e punës së David Dunning dhe kolegëve mbi mbivlerësimin e kompetencës. Një problem i rëndësishëm është se mungesa e njohurive në një fushë mund të kufizojë edhe aftësinë e individit për të vlerësuar saktë sa shumë nuk di. Pra, të jesh i sigurt nuk do të thotë të pretendosh se di gjithçka.
8.Nuk dëgjon këshillat sepse i konsideron të tjerët më pak kompetentë
Një nga karakteristikat më interesante të arrogancës shfaqet në marrëdhënien me këshillat. Studimi i Kausel dhe kolegëve mbi narcisizmin dhe marrjen e këshillave gjeti se individët me nivele më të larta të narcisizmit kishin tendencë të merrnin më pak parasysh këshillat, dhe kjo lidhej veçanërisht me perceptimin se të tjerët ishin jokompetentë ose se këshillat e tyre nuk ishin të dobishme. Këtu qëndron një dallim i rëndësishëm: Vetëbesimi: “Mund të vendos vetë, por dua të dëgjoj çfarë mendon ti.” Arroganca: “Nuk kam nevojë të të dëgjoj sepse ti nuk di aq sa unë.”
9.Vetëbesimi nuk ka nevojë të poshtërojë të tjerët
Një person mund të jetë shumë i sigurt, ambicioz, konkurrues dhe i vendosur pa qenë arrogant. Dallimi shpesh shihet në mënyrën se si ai sillet me njerëzit që nuk kanë të njëjtin status. Një person me vetëbesim mund të jetë i suksesshëm dhe njëkohësisht i respektueshëm me një fillestar. Personi arrogant mund të sillet mirë me njerëzit që i konsideron të rëndësishëm, por përçmues me ata që i konsideron më pak të vlefshëm. Kjo është arsyeja pse mënyra se si një individ trajton njerëzit që nuk mund t’i ofrojnë atij asgjë mund të tregojë më shumë për karakterin e tij sesa mënyra se si sillet me njerëzit që dëshiron t’i impresionojë.
10.Arroganca mund të maskojë një vetëvlerësim të brishtë — por jo gjithmonë
Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Është bërë shumë popullor pretendimi se “njerëzit arrogantë janë në të vërtetë shumë të pasigurt”. Kjo mund të jetë e vërtetë në disa raste, por nuk duhet trajtuar si rregull universal. Kërkimet mbi narcisizmin tregojnë se ai mund të ketë forma të ndryshme, përfshirë dimensione madhështore dhe vulnerabël. Prandaj, nuk është shkencërisht e saktë të thuhet për çdo person arrogant: “Në të vërtetë ai nuk ka vetëbesim.” Më e saktë është të thuhet se, te disa njerëz, superioriteti i jashtëm mund të shërbejë si mënyrë për të mbrojtur një imazh të brishtë të vetes.
Atëherë, si duket vetëbesimi i shëndetshëm?
Vetëbesimi i shëndetshëm zakonisht ka disa karakteristika të kundërta me arrogancën:
mund të thuash “e di çfarë bëj mirë” pa thënë “jam më i mirë se të gjithë”;
mund të pranosh një gabim pa u ndier i shkatërruar;
mund të dëgjosh kritikën pa e perceptuar menjëherë si sulm;
mund të pranosh se dikush tjetër di më shumë se ti;
mund të kërkosh ndihmë pa u ndier më pak i vlefshëm;
mund të lavdërosh suksesin e dikujt tjetër pa u kërcënuar prej tij;
mund të vendosësh kufij pa poshtëruar të tjerët;
mund të jesh i sigurt pa pasur nevojë të dëshmosh vazhdimisht se je superior.
Në kërkimet mbi krenarinë, kjo diferencë shfaqet qartë: krenaria autentike lidhet me arritjen dhe ndjenjën e kompetencës, ndërsa krenaria hubristike lidhet më shumë me arrogancën dhe mendjemadhësinë.
Një test i thjeshtë: çfarë ndodh kur personi nuk është më në qendër?
Nëse dëshironi të kuptoni më mirë dallimin midis vetëbesimit dhe arrogancës, mos shikoni vetëm mënyrën se si personi flet kur gjërat i shkojnë mirë.
Shikoni se çfarë ndodh kur:
dikush tjetër merr lavdërimin;
ai nuk ka përgjigjen e duhur;
dikush e korrigjon;
humbet një debat;
nuk merr vëmendjen që pret;
dikush tjetër është më kompetent;
duhet të kërkojë falje;
duhet të mësojë nga një person më pak i përvojshëm.
Vetëbesimi mund të përballojë këto situata. Arroganca shpesh lufton kundër tyre.
Në përfundim: vetëbesimi nuk ka nevojë për spektatorë
Ndoshta dallimi më i thjeshtë mund të përmblidhet kështu:
Vetëbesimi është bindja se ke vlerë.
Arroganca është nevoja për ta provuar se ke më shumë vlerë se të tjerët.
Një person me vetëbesim mund të hyjë në një dhomë dhe të mos ketë nevojë të jetë personi më i rëndësishëm aty. Një person arrogant mund të ketë nevojë që dhoma ta konfirmojë këtë. Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi: forca psikologjike nuk matet vetëm nga sa lart e vlerëson veten, por edhe nga sa i qetë je kur nuk ke nevojë të jesh mbi dikë tjetër. Prandaj, herën tjetër që takoni dikë që flet me shumë siguri, nuk është e nevojshme të pyesni menjëherë: “A është arrogant?”
Pyetjet më të dobishme janë:
A mund të dëgjojë?
A mund të pranojë gabimin?
A mund të respektojë dikë që di më pak?
A mund të admirojë dikë që di më shumë?
A mund të jetë i sigurt pa e bërë tjetrin të ndihet i vogël?
Nëse përgjigjja është po, kemi shumë më tepër gjasa të kemi përballë vetëbesim. Nëse nevoja për superioritet, zhvlerësimi i të tjerëve dhe pamundësia për të toleruar gabimin përsëriten vazhdimisht, atëherë kemi arsye të mendojmë për arrogancë, jo thjesht për vetëbesim.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
