Gënjeshtrat e përsëritura mund të dëmtojnë besimin, marrëdhëniet dhe mirëqenien emocionale. Sipas studiuesve të psikologjisë, njerëzit që gënjejnë vazhdimisht mund ta kthejnë mashtrimin në një mënyrë të zakonshme për të përballuar konfliktet, për të shmangur përgjegjësinë ose për të arritur qëllimet e tyre. Por a do të thotë kjo se ata nuk ndryshojnë kurrë?
Një nga gjërat më të vështira në një marrëdhënie është të zbulosh se personi të cilit i ke besuar nuk ka qenë i sinqertë me ty. Një gënjeshtër mund të duket e parëndësishme, por kur përsëritet, ajo fillon të dëmtojë themelet e marrëdhënies dhe të krijojë dyshime për gjithçka që thuhet. Psikologët Christian L. Hart dhe Drew A. Curtis, autorë të librit Big Liars, kanë studiuar njerëzit që e përdorin gënjeshtrën në mënyrë të shpeshtë. Sipas kërkimeve të tyre, disa individë e përdorin mashtrimin si një mënyrë të zakonshme për të përballuar situatat e jetës, për të shmangur pasojat e veprimeve të tyre ose për të ruajtur imazhin që duan të paraqesin te të tjerët. Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet një dallim: të gjithë njerëzit mund të gënjejnë në rrethana të caktuara, por jo të gjithë zhvillojnë një model të përsëritur mashtrimi. Pikërisht shpeshtësia, motivet dhe pasojat e kësaj sjelljeje bëjnë diferencën.
7 karakteristika të njerëzve që gënjejnë vazhdimisht
1.E kanë të vështirë të pranojnë përgjegjësinë – Kur përballen me një gabim, disa njerëz përpiqen të shmangin pasojat duke ndryshuar versionin e ngjarjeve, duke justifikuar veprimet e tyre ose duke fajësuar dikë tjetër. Në vend që të pranojnë përgjegjësinë, ata përpiqen të krijojnë një shpjegim që i paraqet në një dritë më të favorshme. Kur ky model përsëritet, zgjidhja e konflikteve bëhet e vështirë, sepse mungon gatishmëria për të pranuar të vërtetën.
2.Ndryshojnë historinë sipas interesit – Një tjetër karakteristikë e mundshme është mospërputhja mes asaj që thonë në momente të ndryshme. Një ngjarje mund të paraqitet ndryshe në varësi të personit me të cilin flasin ose pasojave që mund të kenë. Psikologia Bella DePaulo, e njohur për kërkimet mbi mashtrimin, ka analizuar mënyrën se si ndryshojnë komunikimi dhe përmbajtja e rrëfimeve kur njerëzit gënjejnë. Studimet tregojnë se disa gënjeshtra përmbajnë më pak hollësi bindëse ose paraqesin mospërputhje, por këto shenja nuk janë të mjaftueshme për të identifikuar me siguri një gënjeshtar. Prandaj, më shumë rëndësi ka modeli i përsëritur i sjelljes sesa një deklaratë e vetme e dyshimtë.
3.Gënjejnë për të mbrojtur imazhin e tyre – Për disa individë, ruajtja e imazhit personal është më e rëndësishme sesa pranimi i gabimeve. Ata mund të ekzagjerojnë arritjet, të fshehin dështimet ose të paraqesin një version të vetes që nuk përputhet me realitetin. Psikologët Christian Hart dhe Drew Curtis shpjegojnë se njerëzit që gënjejnë shpesh mund ta shohin të vërtetën si pengesë për arritjen e qëllimeve të tyre. Nëse mendojnë se mashtrimi do t’i ndihmojë dhe se nuk do të zbulohen, mund të jenë më të prirur ta përsërisin.
4.Përdorin justifikime për të minimizuar gënjeshtrat – Shprehje si “e bëra për të mirën tënde”, “nuk ishte ndonjë gjë e madhe” ose “po e ekzagjeron” mund të përdoren për të shmangur diskutimin mbi mungesën e sinqeritetit. Sigurisht, një shpjegim nuk është domosdoshmërisht manipulim. Por kur personi e minimizon vazhdimisht dëmin, refuzon të pranojë pasojat dhe përpiqet ta bëjë tjetrin të ndihet fajtor që kërkon të vërtetën, marrëdhënia mund të bëhet emocionalisht e lodhshme.
5.Shmangin përballjen me pasojat – Frika nga ndëshkimi, konfliktet ose humbja e një marrëdhënieje mund t’i shtyjë njerëzit të gënjejnë. Në disa raste, kjo sjellje bëhet një mënyrë e mësuar për t’u shpëtuar situatave të pakëndshme. Megjithatë, sa më shpesh të përdoret gënjeshtra për të shmangur përgjegjësinë, aq më shumë rrezikohet besimi. Problemi nuk është vetëm ajo që është fshehur, por edhe fakti që personi nuk përpiqet të përballet hapur me pasojat.
6.E përsërisin sjelljen edhe pasi janë zbuluar – Një nga shenjat më shqetësuese është përsëritja e së njëjtës sjellje edhe pas përballjes dhe premtimeve për ndryshim. Nëse një person kërkon falje, por vazhdon të gënjejë pa bërë përpjekje konkrete për të ndryshuar, fjalët e tij humbasin gradualisht vlerën. Në këtë pikë, është e arsyeshme që besimi të mos mbështetet vetëm te premtimet, por te sjellja e vëzhgueshme me kalimin e kohës.
7.Mund të përdorin manipulimin për të ruajtur kontrollin – Në disa marrëdhënie, gënjeshtrat përdoren për të fshehur informacione, për të ndikuar vendimet e tjetrit ose për të ruajtur kontrollin mbi situatën. Kur kjo shoqërohet me fajësim, mohim të fakteve dhe përpjekje të vazhdueshme për ta bërë tjetrin të dyshojë te kujtesa ose gjykimi i vet, mund të krijohet një dinamikë manipuluese. Megjithatë, asnjëra prej këtyre sjelljeve, e marrë më vete, nuk mjafton për të përcaktuar një çrregullim psikologjik. Vlerësimi kërkon kontekst dhe, kur është e nevojshme, ndihmën e një profesionisti.
A ndryshojnë vërtet njerëzit që gënjejnë?
Ideja se gënjeshtarët nuk ndryshojnë kurrë është e kuptueshme, veçanërisht për ata që janë lënduar nga mashtrimi i përsëritur. Megjithatë, psikologjia nuk e mbështet këtë përfundim si një rregull absolut. Në një intervistë të publikuar nga Shoqata Amerikane e Psikologjisë (APA), studiuesit Drew Curtis dhe Christian Hart trajtojnë mundësinë e ndryshimit te njerëzit që gënjejnë në mënyrë të tepruar. Kjo sjellje është komplekse dhe ende nuk ka një përkufizim apo diagnozë klinike të pranuar në mënyrë universale për gënjeshtrën patologjike. Ndryshimi kërkon, ndër të tjera, njohjen e problemit, gatishmërinë për të marrë përgjegjësi dhe përpjekje të vazhdueshme për të ndërtuar sjellje më të ndershme. Në disa raste, mbështetja psikologjike mund të ndihmojë në trajtimin e faktorëve që e ushqejnë këtë model. Por ekziston një dallim thelbësor mes mundësisë për të ndryshuar dhe provës se ndryshimi ka ndodhur. Një falje nuk është e njëjtë me ndryshimin dhe një premtim nuk garanton se sjellja nuk do të përsëritet.
Si të veproni kur keni përballë një person që gënjen vazhdimisht?
Psikologët këshillojnë të mos mbështeteni vetëm te intuita apo te përpjekjet për të zbuluar gënjeshtrat përmes gjesteve. Një përmbledhje e gjerë studimesh nga Bella DePaulo dhe kolegët e saj, e botuar në revistën Psychological Bulletin më 2003, tregoi se shumë shenja të supozuara të mashtrimit janë të dobëta ose jo të besueshme. Në vend të kësaj:
Vëzhgoni modelet e sjelljes. Shikoni nëse ka mospërputhje të përsëritura mes fjalëve dhe veprimeve.
Kërkoni qartësi. Bëni pyetje konkrete dhe diskutoni faktet pa e kthyer çdo dyshim në akuzë.
Vendosni kufij. Mos pranoni që gënjeshtrat e përsëritura të justifikohen vazhdimisht në kurriz të mirëqenies suaj.
Vlerësoni veprimet, jo vetëm fjalët. Përgjegjësia, transparenca dhe ndryshimi i qëndrueshëm janë më domethënës se premtimet e përsëritura.
Kërkoni mbështetje kur është e nevojshme. Nëse situata po dëmton shëndetin tuaj emocional ose përfshin manipulim dhe kontroll, biseda me një psikolog mund t’ju ndihmojë të kuptoni mundësitë tuaja.
Si përfundim, besimi mund të rindërtohet, por jo vetëm me fjalë
Gënjeshtrat e përsëritura mund të shkatërrojnë edhe marrëdhëniet më të afërta, sepse e bëjnë të vështirë të dallosh se ku përfundon e vërteta dhe ku fillon mashtrimi.
Megjithatë, nuk është e drejtë të thuhet se çdo njeri që ka gënjyer do të vazhdojë ta bëjë këtë përgjithmonë. Ajo që ka rëndësi është nëse personi e pranon sjelljen, merr përgjegjësi dhe tregon ndryshim të qëndrueshëm.
Në fund, pyetja nuk është vetëm nëse një gënjeshtar mund të ndryshojë, por nëse ju keni arsye konkrete për t’i besuar se ka ndryshuar. Dhe kur besimi është cenuar vazhdimisht, keni të drejtë të mbroni veten dhe të vendosni kufij, pa qenë të detyruar të prisni pafundësisht që dikush tjetër të ndryshojë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
