A ju ka ndodhur të ndiheni sikur po bëni gjithçka që mundeni, por rezultatet nuk po vijnë? Sikur përpiqeni të përshtateni me ndryshimet, të përmbushni pritshmëritë, të ndiqni ritmin e kohës dhe, megjithatë, në fund të ditës, ndiheni të lodhur, të shpërqendruar dhe pa motivimin që ju nevojitet për të vazhduar?
Nëse po, ndoshta nuk ju mungon vullneti. Ndoshta jeni përpjekur të jeni të fortë për një kohë të gjatë, pa i dhënë vetes mundësinë të ndaleni, të merrni frymë dhe të kuptoni se edhe ju keni nevojë për kohë.
Ne jetojmë në një epokë që na mëson të nxitojmë. Të arrijmë më shumë, të mësojmë më shpejt, të përshtatemi vazhdimisht dhe të mos mbetemi kurrë pas. Teknologjia përparon, mënyrat e komunikimit ndryshojnë, marrëdhëniet transformohen dhe pritshmëritë profesionale e shoqërore bëhen gjithnjë e më të larta. Përballë gjithë kësaj, njeriu shpesh përpiqet të ecë me të njëjtin ritëm si bota, duke harruar se zhvillimi i brendshëm nuk mund të matet me shpejtësinë e ndryshimeve të jashtme.
Por fakti që bota ecën shpejt, nuk do të thotë se edhe ju duhet ta përjetoni jetën si një garë.
Kur bota ndryshon më shpejt se ne
Modernizimi na ka sjellë mundësi të jashtëzakonshme, por edhe sfida të reja psikologjike. Informacioni është i vazhdueshëm, krahasimi me të tjerët është bërë pothuajse i pashmangshëm dhe suksesi shpesh paraqitet si diçka që duhet arritur menjëherë. Në rrjetet sociale shohim arritjet e të tjerëve, por rrallëherë shohim pasiguritë, dështimet, netët pa gjumë dhe përpjekjet e gjata që qëndrojnë pas tyre. Kështu, pa e kuptuar, fillojmë ta krahasojmë rrugëtimin tonë të plotë me momentet më të bukura të jetës së dikujt tjetër. Ky krahasim mund të na krijojë ndjesinë se jemi vonë, se nuk kemi bërë mjaftueshëm ose se po humbasim mundësi të rëndësishme. Psikologjia e stresit na ndihmon të kuptojmë se pasiguria dhe ndryshimi mund të na bëjnë të ndihemi të kërcënuar, veçanërisht kur kemi përshtypjen se nuk kemi kontroll mbi atë që po ndodh. Shoqata Amerikane e Psikologjisë thekson rëndësinë e pranimit të pasigurisë, të vetëkujdesit dhe të përqendrimit te gjërat që mund të ndikojmë realisht. Kjo na kujton një të vërtetë të rëndësishme: nuk kemi nevojë të kontrollojmë gjithçka për të qenë mirë. Ndonjëherë, mjafton të mësojmë të përballojmë atë që nuk mund ta ndryshojmë menjëherë.
Durimi nuk është dorëzim, por besim në proces
Në një shoqëri që shpërblen shpejtësinë, durimi mund të duket si dobësi. Na duket sikur, nëse nuk arrijmë shpejt, kemi mbetur prapa; nëse nuk shohim rezultate, përpjekjet tona nuk kanë vlerë; nëse duhet të fillojmë nga e para, atëherë kemi dështuar. Por durimi nuk është të heqësh dorë nga ëndrrat. Është të mos heqësh dorë prej tyre vetëm sepse kërkojnë më shumë kohë nga sa kishe parashikuar.
Psikologu Richard Lazarus, së bashku me Susan Folkman, zhvilloi një model të rëndësishëm për mënyrën se si njerëzit vlerësojnë dhe përballojnë stresin. Sipas kësaj qasjeje, mënyra se si e interpretojmë një situatë dhe burimet që besojmë se kemi në dispozicion ndikojnë në mënyrën se si reagojmë ndaj saj.
Kur një vonesë e interpretojmë si provë se nuk jemi të aftë, humbasim shpresën. Kur e shohim si një periudhë që kërkon rishikim të planeve, mësim dhe përshtatje, krijojmë hapësirë për veprim. Kjo nuk do të thotë se çdo vonesë është e mirë apo se çdo dëshirë do të realizohet patjetër. Do të thotë se vlera jonë nuk përcaktohet nga shpejtësia me të cilën arrijmë qëllimet, por as nga pengesat që hasim gjatë rrugës. Ka periudha kur duhet të ecim me vendosmëri dhe periudha kur duhet të riorganizohemi. Ka momente kur përparimi duket qartë dhe të tjera kur ai ndodh në heshtje, përmes përvojave, gabimeve dhe vendimeve të vogla që marrim çdo ditë.
Të jesh i durueshëm me veten do të thotë të kuptosh se edhe procesi ka rëndësi, jo vetëm rezultati.
Pse e humbasim motivimin edhe kur dëshirojmë të ecim përpara?
Shpesh mendojmë se motivimi është diçka që duhet ta kemi gjithmonë. Presim të zgjohemi çdo mëngjes me energji, vendosmëri dhe dëshirë për të përballuar çdo sfidë. Por jeta nuk funksionon kështu.
Motivimi ndikohet nga lodhja, stresi, marrëdhëniet, kushtet e jetesës, përvojat e kaluara dhe ndjesia që kemi për veten. Kur kërkojmë shumë prej vetes për një kohë të gjatë, mund të fillojmë të ndihemi të zbrazët emocionalisht. Psikologët Edward Deci dhe Richard Ryan, përmes teorisë së vetëpërcaktimit, kanë theksuar rëndësinë e tri nevojave themelore psikologjike: autonomisë, kompetencës dhe lidhjes me të tjerët. Me fjalë të thjeshta, kemi nevojë të ndiejmë se zgjedhim vetë drejtimin tonë, se jemi të aftë të përparojmë dhe se kemi marrëdhënie ku ndihemi të pranuar e të lidhur me njerëzit.
Kur jeta kthehet në një listë të pafundme detyrimesh, kur bëjmë gjithçka për të përmbushur pritshmëritë e të tjerëve dhe kur harrojmë arsyet personale për të cilat përpiqemi, motivimi mund të dobësohet. Prandaj, ndonjëherë nuk kemi nevojë për më shumë presion. Kemi nevojë të rikthehemi te vetja dhe të pyesim: A është kjo ajo që dëshiroj vërtet? Çfarë ka rëndësi për mua? A po përpiqem të ndërtoj një jetë që më përmbush, apo thjesht po përpiqem të mos mbetem pas të tjerëve?
Përgjigjet nuk vijnë gjithmonë menjëherë. Por edhe pyetjet e sinqerta mund të jenë fillimi i një ndryshimi të rëndësishëm.
Nuk duhet të jeni të fortë çdo ditë
Një nga keqkuptimet më të mëdha për forcën personale është ideja se njeriu i fortë nuk lodhet, nuk dyshon dhe nuk ka nevojë për ndihmë. Në të vërtetë, të pranosh lodhjen nuk të bën më pak të aftë. Të kërkosh mbështetje nuk të bën të dobët. Të marrësh një pushim nuk do të thotë se ke braktisur qëllimet e tua. Qëndrueshmëria psikologjike, e njohur edhe si reziliencë, nuk është aftësia për të mos u rrëzuar kurrë. Ajo lidhet me mënyrën se si përshtatemi, kërkojmë burime mbështetëse dhe rimarrim veten përballë vështirësive. Shoqata Amerikane e Psikologjisë thekson se këto aftësi mund të kultivohen dhe të zhvillohen me praktikë. Kjo do të thotë se nuk duhet të presim të ndihemi plotësisht të motivuar për të bërë një hap të vogël. Mund të fillojmë me atë që kemi sot: pak energji, një mendim më të qartë, një bisedë me dikë që na kupton ose një vendim të thjeshtë për të mos e ngarkuar veten më shumë sesa mundemi. Ndonjëherë, përparim është të përfundosh një detyrë. Herë të tjera, është të pranosh se ke nevojë për pushim. Në disa raste, përparimi është të ndryshosh drejtim, të vendosësh kufij ose të kërkosh ndihmë profesionale. Mos e matni çdo ditë me atë që keni arritur! Mateni edhe me mënyrën se si jeni kujdesur për veten ndërsa përpiqeshit të arrinit atje!
Mos e krahasoni kohën tuaj me kohën e të tjerëve
Secili prej nesh ka një histori të ndryshme. Kemi mundësi, përgjegjësi, përvoja dhe pengesa të ndryshme. Dikush e gjen drejtimin e tij herët, dikush pas shumë përpjekjesh. Dikush ndërton një karrierë në rini, ndërsa dikush tjetër e zbulon pasionin e vet shumë më vonë. Nuk ekziston një kalendar universal që përcakton kur duhet të jemi të suksesshëm, të gjejmë dashurinë, të ndërrojmë profesion, të fillojmë nga e para apo të kuptojmë se çfarë dëshirojmë nga jeta. Kur e krahasojmë veten vazhdimisht me të tjerët, rrezikojmë të mos e shohim më rrugën tonë. Fillojmë të jetojmë sipas afateve që nuk i kemi zgjedhur vetë dhe të gjykojmë veten për vonesa që, ndoshta, nuk janë aspak dështime. Prandaj, në vend që të pyesni: Pse nuk jam ende aty ku janë të tjerët?, provoni të pyesni: Çfarë mund të bëj sot për t’iu afruar jetës që dëshiroj unë? Kjo pyetje na rikthen te ajo që mund të ndikojmë. Na ndihmon të zëvendësojmë krahasimin me veprimin dhe ankthin me një drejtim më të qartë. Nuk është e nevojshme të jeni përpara dikujt tjetër. Është e rëndësishme të mos e humbni veten duke u përpjekur të jetoni jetën e dikujt tjetër.
Si të ruajmë motivimin në një botë që ndryshon vazhdimisht?
Nuk mund t’i ndalim të gjitha ndryshimet e botës moderne, por mund të ndërtojmë mënyra më të shëndetshme për t’u përballur me to.
1.Përqendrohuni te hapat e vegjël. Mos kërkoni ta zgjidhni të gjithë jetën brenda një dite. Zgjidhni një detyrë, një qëllim të arritshëm ose një veprim të vogël që mund ta realizoni sot. Hapat e vegjël e bëjnë përparimin më të menaxhueshëm.
2.Pranoni se nuk mund të kontrolloni gjithçka. Mund të kontrolloni përgatitjen, përpjekjen dhe disa nga vendimet tuaja, por jo çdo rezultat, mendimin e të tjerëve apo kohën kur do të shfaqet një mundësi. Përqendrimi te ajo që varet prej jush ju ndihmon të mos shpenzoni të gjithë energjinë në shqetësime që nuk mund t’i zgjidhni menjëherë.
3.Mësoni të pushoni pa u ndier fajtorë. Pushimi nuk është shpërblim që duhet ta fitoni pasi të keni përfunduar gjithçka. Është pjesë e kujdesit për veten. Gjumi i mjaftueshëm, aktiviteti fizik, koha larg ekranit dhe momentet e qeta mund t’ju ndihmojnë të menaxhoni stresin.
4.Kufizoni krahasimin dhe mbingarkesën informative. Jo çdo lajm kërkon reagimin tuaj dhe jo çdo mundësi meriton vëmendjen tuaj. Jepini vetes leje të shkëputeni nga zhurma e vazhdueshme dhe të dëgjoni mendimet tuaja.
5.Ruani lidhjet njerëzore. Flisni me njerëz që ju dëgjojnë pa ju gjykuar. Ndonjëherë, një bisedë e sinqertë na ndihmon ta shohim një problem nga një këndvështrim tjetër dhe të kujtojmë se nuk jemi vetëm.
6.Rishikoni qëllimet tuaja pa e dënuar veten. Nëse një rrugë nuk po funksionon, mund të ndryshoni strategjinë. Kjo nuk e zhvlerëson përpjekjen e deritanishme. Përvoja mund t’ju tregojë se çfarë duhet të ruani, çfarë duhet të mësoni dhe çfarë duhet të lini pas.
7.Kërkoni ndihmë kur lodhja bëhet e vazhdueshme. Nëse mungesa e motivimit, trishtimi ose ankthi zgjasin dhe ndikojnë në jetën tuaj të përditshme, biseda me një profesionist të shëndetit mendor mund të jetë një hap i vlefshëm. Nuk duhet të përballeni vetëm me gjithçka.
Këto nuk janë zgjidhje magjike. Janë praktika të vogla që mund t’ju ndihmojnë të krijoni më shumë hapësirë për qetësi, qartësi dhe veprim.
Gjithçka vjen në kohën e duhur, por mos harroni të jetoni ndërsa prisni
Ekziston një dallim i rëndësishëm midis të qenit të durueshëm dhe të jetuarit në pritje. Të jesh i durueshëm nuk do të thotë të presësh që një ditë gjithçka të rregullohet vetvetiu. Nuk do të thotë të qëndrosh në një situatë që të dëmton, të heqësh dorë nga mundësitë apo të bindësh veten se nuk ke nevojë të ndryshosh asgjë. Durimi i shëndetshëm është të kuptosh se disa gjëra kërkojnë kohë, ndërsa ti vazhdon të bësh atë që është e mundur. Është të pranosh se nuk i ke të gjitha përgjigjet sot, por nuk ke pse t’i kesh të gjitha për të hedhur hapin e radhës. Ndoshta sot nuk e keni arritur qëllimin tuaj. Ndoshta një mundësi nuk u realizua, një marrëdhënie përfundoi ose një plan mori një drejtim krejt tjetër nga ai që kishit menduar. Kjo nuk do të thotë se e ardhmja juaj është mbyllur. Do të thotë se jeni përballë një realiteti që kërkon kohë, reflektim dhe, ndoshta, një rrugë të re. Mos i kërkoni vetes të keni gjithmonë përgjigje. Mos e detyroni veten të jeni gjithmonë të fortë. Mos e trajtoni çdo vonesë si humbje dhe çdo ndryshim si kërcënim. Jeta nuk zhvillohet gjithmonë sipas planeve tona. Por, edhe kur planet ndryshojnë, ne mund të vazhdojmë të mësojmë, të ndërtojmë marrëdhënie më të shëndetshme, të zbulojmë aftësi të reja dhe të krijojmë mundësi që më parë nuk i kishim imagjinuar. Nuk mund t’ju premtojë askush se gjithçka do të vijë pikërisht kur e dëshironi. Por mund t’i kujtoni vetes se nuk është kurrë tepër vonë për të mësuar, për të kërkuar ndihmë, për të ndryshuar drejtim ose për të filluar përsëri.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
