Një studim i ri sugjeron se humbja e pavullnetshme e përqendrimit, e njohur si “shpërqendrimi spontan i mendjes”, lidhet me aspekte të ndryshme të çrregullimit të vëmendjes dhe hiperaktivitetit (ADHD) te të rriturit. Studiuesit zbuluan se si prirja e përgjithshme për të humbur fokusin pa dashje, ashtu edhe rënia e menjëhershme e performancës gjatë këtyre episodeve, shoqërohen me nivele më të larta të simptomave të pavëmendjes dhe hiperaktivitetit.
Gjetjet e studimit janë publikuar në Journal of Attention Disorders dhe ofrojnë një perspektivë të re mbi mënyrën se si problemet e përqendrimit mund të shfaqen te personat me ADHD. Çrregullimi i vëmendjes dhe hiperaktivitetit, ose ADHD, është një gjendje neurozhvillimore e karakterizuar nga modele të pavëmendjes, hiperaktivitetit dhe sjelljeve impulsive, të cilat mund të ndikojnë në funksionimin e përditshëm. Për të kuptuar më mirë se si ndodhin momentet e humbjes së vëmendjes, shkencëtarët kanë studiuar shpesh të ashtuquajturin “rrjeti i mënyrës së paracaktuar” (default mode network). Ky është një rrjet zonash të trurit që zakonisht aktivizohet kur një person është në qetësi ose i përfshirë në mendime të brendshme. Në përgjithësi, aktiviteti i tij zvogëlohet kur individi angazhohet në një detyrë që kërkon përqendrim të madh dhe vëmendje ndaj botës së jashtme.
Kur mendja largohet nga detyra
“Shpërqendrimi i mendjes” ndodh kur vëmendja largohet nga detyra që personi po kryen dhe zhvendoset drejt mendimeve të brendshme, të palidhura me aktivitetin në atë moment. Për një kohë të gjatë, studiuesit e kanë trajtuar këtë fenomen si një proces të vetëm. Megjithatë, kërkimet më të fundit sugjerojnë se ai ka disa forma dhe se jo çdo humbje përqendrimi ndodh në të njëjtën mënyrë. Një dallim i rëndësishëm është ai mes shpërqendrimit të qëllimshëm dhe shpërqendrimit spontan. Shpërqendrimi i qëllimshëm ndodh kur një person zgjedh me vetëdije të largojë përkohësisht vëmendjen nga detyra. Një proces i tillë mund të jetë i dobishëm për planifikimin, rikujtimin e përvojave të kaluara apo zgjidhjen krijuese të problemeve. Në të kundërt, shpërqendrimi spontan është një largim i pavullnetshëm dhe ndërhyrës i mendimeve, i cili mund të ndërpresë aftësinë e personit për të përfunduar detyrën që ka përpara.
Dy mënyra të ndryshme të lidhjes me ADHD
Dallimi mes humbjes së qëllimshme dhe asaj të pavullnetshme të fokusit po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm në kërkimet psikologjike. Studime të mëparshme kanë treguar se njerëzit priren të përfshihen më shumë në shpërqendrim të qëllimshëm gjatë detyrave të lehta, ndërsa detyrat më të vështira mund të shoqërohen me nivele më të larta të shpërqendrimit të pavullnetshëm. Kërkime të tjera kanë sugjeruar se mendimet spontane mund të lidhen me aktivitet më të ulët në rrjetet e trurit që janë përgjegjëse për kontrollin njohës. Kjo ka krijuar një bazë teorike për ta parë ADHD-në jo si një fenomen krejtësisht të shkëputur, por si një formë më të theksuar të variacioneve normale në mënyrën se si funksionon mendimi spontan. Studimi i ri e çon më tej këtë ide. Rezultatet tregojnë se dy aspekte të ndryshme të shpërqendrimit spontan mund të lidhen me simptomat e ADHD-së. I pari është prirja e përgjithshme e një personi për të përjetuar shpesh humbje të pavullnetshme të fokusit. I dyti lidhet me atë që ndodh në kohë reale gjatë një episodi të tillë, konkretisht me rënien e performancës në detyrën që personi po kryen. Të dy këta mekanizma rezultuan të lidhur me nivele më të larta të tipareve të pavëmendjes dhe hiperaktivitetit.
Një problem që mund të ndihet edhe pa kujtuar mendimin
Një studim i vitit 2026 te të rriturit me ADHD ka nxjerrë gjithashtu në pah një aspekt interesant të këtij fenomeni: ndjenja subjektive se vëmendja është larguar nga detyra mund të shoqërohet me përqendrim më të dobët dhe mirëqenie më të ulët, edhe kur personi nuk arrin të kujtojë se çfarë po mendonte gjatë atij momenti. Kjo sugjeron se ndikimi i mendimeve jashtë detyrës nuk varet domosdoshmërisht nga përmbajtja e tyre. Vetë procesi i humbjes së kontrollit mbi vëmendjen mund të jetë i rëndësishëm. Në këtë kuptim, studimi i ri nënvizon kompleksitetin e marrëdhënies mes mendimeve spontane dhe ADHD-së. Problemet e përqendrimit nuk mund të shpjegohen vetëm nga fakti se një person “humbet fokusin”; rëndësi mund të ketë edhe sa shpesh ndodh kjo dhe sa ndikon humbja e vëmendjes në performancën në atë moment. Gjetjet mund të ndihmojnë studiuesit të kuptojnë më mirë mekanizmat që qëndrojnë pas pavëmendjes dhe hiperaktivitetit te të rriturit, si dhe mënyrën se si shpërqendrimi i pavullnetshëm ndikon në funksionimin e përditshëm.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
