“Një ditë…” Kjo është ndoshta fjala që përdorim më shpesh kur flasim për ëndrrat tona. Një ditë do të udhëtojmë. Një ditë do t’i kushtojmë më shumë kohë familjes. Një ditë do të kujdesemi për shëndetin, do të falim, do të kërkojmë falje ose do të fillojmë të jetojmë ashtu siç dëshirojmë.
Por psikologjia dhe filozofia ekzistenciale na kujtojnë një të vërtetë që shpesh përpiqemi ta harrojmë: jeta është e përkohshme. Pikërisht kjo përkohshmëri i jep asaj vlerë. Paradoksalisht, shumë njerëz jetojnë sikur koha të ishte e pafundme. E shtyjnë lumturinë për nesër, i lënë marrëdhëniet pas dore dhe sakrifikojnë të tashmen për një të ardhme që askush nuk mund ta garantojë.
Iluzioni se kemi gjithmonë kohë
Nga këndvështrimi psikologjik, truri ynë është i prirur të krijojë një ndjenjë sigurie duke supozuar se e nesërmja është e garantuar. Kjo na ndihmon të planifikojmë dhe të ndërtojmë të ardhmen, por njëkohësisht mund të na bëjë të neglizhojmë momentin e tanishëm. Psikologu Philip Zimbardo, përmes teorisë së perspektivës kohore (Time Perspective Theory), argumenton se mënyra se si e perceptojmë kohën ndikon drejtpërdrejt në vendimet, marrëdhëniet dhe mirëqenien tonë. Njerëzit që jetojnë tërësisht të orientuar drejt së ardhmes rrezikojnë të humbasin përvojat dhe gëzimet e së tashmes. Nuk është planifikimi ai që na largon nga jeta, por bindja se kemi gjithmonë kohë për të jetuar.
Ndërgjegjësimi për vdekshmërinë nuk është pesimizëm
Shumë njerëz shmangin të mendojnë për fundin e jetës, sepse e lidhin këtë reflektim me frikën ose dëshpërimin. Megjithatë, psikologjia ekzistenciale propozon një këndvështrim tjetër. Psikiatri Viktor Frankl theksonte se vetëdija për kufizimin e kohës na ndihmon të jetojmë me më shumë përgjegjësi dhe kuptim. Në veprën e tij Njeriu në kërkim të kuptimit, ai argumenton se jeta fiton vlerë pikërisht sepse nuk është e pafundme. Kur kuptojmë se koha është e kufizuar, pyetjet që i bëjmë vetes ndryshojnë:
A po jetoj sipas vlerave të mia?
Kujt po ia kushtoj kohën time?
Çfarë do të doja të mos mbetej e pathënë?
Këto pyetje nuk e zvogëlojnë cilësinë e jetës. Përkundrazi, ato na ndihmojnë të jetojmë më me vetëdije.
Ajo që shtyjmë sot, mund të mos vijë kurrë
Psikologët flasin shpesh për fenomenin e “prokrastinimit emocional”. Nuk shtyjmë vetëm detyrat; shtyjmë edhe bisedat e rëndësishme, faljen, mirënjohjen dhe kujdesin për njerëzit që duam. Presim momentin “e duhur”, ndërkohë që harrojmë se jeta nuk funksionon sipas kalendarëve tanë. Sa herë kemi menduar:
Do ta telefonoj javën tjetër.
Do ta vizitoj kur të kem më shumë kohë.
Do t’i them sa shumë e vlerësoj më vonë.
Fatkeqësisht, jo çdo “më vonë” bëhet realitet.
Lumturia nuk gjendet vetëm në destinacion
Psikologu Martin Seligman, një nga themeluesit e psikologjisë pozitive, argumenton se mirëqenia ndërtohet përmes emocioneve pozitive, angazhimit, marrëdhënieve kuptimplota, ndjenjës së qëllimit dhe arritjeve. Asnjë nga këto nuk kërkon një jetë perfekte. Lumturia nuk është një stacion ku mbërrijmë pasi të kemi zgjidhur çdo problem. Ajo ndërtohet në mënyrën si e jetojmë çdo ditë: në bisedat me njerëzit që duam, në mirënjohjen për gjërat e vogla, në aftësinë për të qenë të pranishëm në moment.
Marrëdhëniet janë pasuria më e madhe
Studimi më i gjatë mbi lumturinë, i zhvilluar nga Universiteti i Harvardit për më shumë se 80 vjet, ka treguar se faktori më i rëndësishëm për një jetë të gjatë dhe të kënaqshme nuk është pasuria, fama apo suksesi profesional, por cilësia e marrëdhënieve njerëzore. Në fund të jetës, njerëzit rrallë pendohen që nuk kanë punuar më shumë. Shumë më shpesh pendohen për kohën që nuk ua kushtuan familjes, miqve dhe vetes. Koha është valuta më e çmuar që kemi, sepse është e vetmja që nuk mund të rikthehet.
Të jetosh me vetëdije
Psikologu Jon Kabat-Zinn, themelues i programit Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR), e përkufizon vetëdijen (mindfulness) si aftësinë për t’i kushtuar vëmendje momentit të tanishëm pa gjykim. Kur jemi vazhdimisht të përqendruar te e shkuara ose të ardhmja, humbasim jetën që po ndodh tani. Një filxhan kafe i pirë me qetësi, një shëtitje, një përqafim, një bisedë e sinqertë apo një perëndim dielli mund të jenë momente të zakonshme, por ato janë pikërisht momentet që ndërtojnë kujtimet më të vlefshme. Çfarë do të mbetet pas nesh? Psikologjia ekzistenciale na fton të reflektojmë jo vetëm mbi atë që marrim nga jeta, por edhe mbi atë që lëmë pas. A do të kujtohemi për sukseset tona, apo për mënyrën si i bëmë njerëzit të ndiheshin? A do të mbetet pasuria materiale, apo dashuria, mirësia dhe ndikimi pozitiv që kemi pasur te të tjerët? Këto pyetje nuk synojnë të krijojnë ankth, por të na ndihmojnë të jetojmë me më shumë ndërgjegje dhe autenticitet.
Jeta është e përkohshme, por pikërisht kjo e bën të çmuar. Çdo ditë që kalon është një mundësi që nuk përsëritet. Nuk kemi kontroll mbi sa gjatë do të jetojmë, por kemi ndikim të madh mbi mënyrën se si zgjedhim të jetojmë. Të jetosh plotësisht nuk do të thotë të mos përjetosh dhimbje, humbje apo sfida. Do të thotë të mos e shtysh jetën për një kohë që mund të mos vijë kurrë.
Ndoshta kuptimi më i thellë i jetës nuk qëndron te përpjekja për të zgjatur kohën që kemi, por te mënyra se si e mbushim atë me dashuri, qëllim, mirënjohje dhe marrëdhënie të sinqerta. Sepse, në fund, nuk është numri i viteve ai që i jep kuptim jetës, por mënyra se si i kemi jetuar ato.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
