Jo çdo marrëdhënie na jep të njëjtën ndjesi. Disa njerëz na ndihmojnë të shohim mundësi të reja, na japin siguri dhe na motivojnë të rritemi. Të tjerë, përkundrazi, mund të na lënë të lodhur emocionalisht, të pasigurt dhe me ndjesinë se duhet të përpiqemi vazhdimisht për të qenë të pranueshëm. Çfarë thotë psikologjia për ndikimin që njerëzit kanë në mirëqenien tonë?
Ka njerëz me të cilët një bisedë e thjeshtë mjafton për të na ndryshuar humorin. Na dëgjojnë pa na ndërprerë, na inkurajojnë kur dyshojmë te vetja dhe na kujtojnë aftësitë tona kur ne vetë duket se i kemi harruar. Pranë tyre ndihemi më të lirë për të qenë vetvetja. Nuk kemi nevojë të shtiremi, të justifikohemi për çdo vendim apo të kemi gjithmonë përgjigjen e duhur.
Por ka edhe marrëdhënie të tjera, pas të cilave mbetemi të lodhur. Bisedat na marrin më shumë energji sesa na japin, mendimet e të tjerëve fillojnë të ndikojnë në mënyrën si e shohim veten dhe, pa e kuptuar, kalojmë më shumë kohë duke analizuar sjelljen e dikujt sesa duke dëgjuar nevojat tona.
Ky kontrast nuk është thjesht një përshtypje personale. Mënyra se si ndërtojmë marrëdhënie dhe mbështetemi te njerëzit përreth nesh lidhet ngushtë me mirëqenien psikologjike, ndjenjën e sigurisë dhe aftësinë për të përballuar stresin.
Njerëzit që na frymëzojnë nuk na kërkojnë të bëhemi dikush tjetër
Një marrëdhënie e shëndetshme nuk është domosdoshmërisht ajo ku nuk ka mosmarrëveshje, por ajo ku ekziston hapësirë për të qenë vetvetja, për të shprehur mendimet dhe për të ndryshuar pa frikën se do të humbasim pranimin e tjetrit.
Psikologët Edward Deci dhe Richard Ryan, përmes teorisë së vetëvendosjes, theksojnë rëndësinë e tri nevojave themelore psikologjike: autonomisë, kompetencës dhe lidhjes me të tjerët. Me fjalë të thjeshta, njeriu ka nevojë të ndihet i lirë në zgjedhjet e tij, i aftë për të vepruar dhe i lidhur emocionalisht me njerëzit që kanë rëndësi për të. Këto nevoja lidhen me mirëqenien dhe cilësinë e marrëdhënieve. Studimet mbi teorinë e vetëvendosjes dhe marrëdhëniet e vënë theksin te rëndësia e mbështetjes dhe e ndërsjellësisë në lidhjet njerëzore.
Njerëzit që na frymëzojnë nuk janë domosdoshmërisht ata që na lavdërojnë gjatë gjithë kohës. Shpesh janë ata që na thonë të vërtetën me respekt, na sfidojnë të mendojmë ndryshe dhe na ndihmojnë të dallojmë potencialin tonë, pa na imponuar mënyrën se si duhet të jetojmë.
Pranë tyre, suksesi ynë nuk shihet si kërcënim dhe mendimi ynë i ndryshëm nuk interpretohet si mungesë besnikërie. Ata mund të mos jenë dakord me ne, por nuk na bëjnë të ndihemi më pak të vlefshëm për këtë arsye.
Një marrëdhënie e tillë nuk na heq vështirësitë e jetës, por mund të na japë mbështetjen emocionale për t’i përballuar ato. Në vend që të na bëjë të varemi nga miratimi i tjetrit, na ndihmon të zhvillojmë më shumë besim te vetja.
Pse disa marrëdhënie na lënë emocionalisht të lodhur?
Lodhja emocionale nuk vjen gjithmonë nga debatet e forta apo konfliktet e dukshme. Ndonjëherë, ajo ndërtohet gradualisht, përmes situatave të vogla që përsëriten: kur duhet të justifikojmë vazhdimisht zgjedhjet tona, kur ndihemi përgjegjës për humorin e dikujt tjetër ose kur kemi frikë të shprehim atë që mendojmë, nga frika e reagimit që mund të pasojë.
Në disa marrëdhënie, njëri person bëhet gjithmonë dëgjuesi, pajtuesi dhe ai që përpiqet të zgjidhë çdo problem. Nevojat e tij shtyhen vazhdimisht në plan të dytë, ndërsa energjia shpenzohet për të ruajtur qetësinë dhe për të shmangur pakënaqësinë e tjetrit.
Sociologia Arlie Russell Hochschild e ka studiuar punën emocionale, pra përpjekjen për të menaxhuar ndjenjat dhe mënyrën se si i shprehim ato sipas pritshmërive shoqërore. Në studimin e saj mbi menaxhimin e emocioneve, ajo tregon se përpjekja për t’i përshtatur ndjenjat tona me atë që pritet prej nesh mund të bëhet një punë më vete. Studimi i Hochschild në American Journal of Sociology ofron një këndvështrim të dobishëm për të kuptuar këtë proces.
Në marrëdhëniet e përditshme, kjo na fton të reflektojmë: sa shpesh e fshehim mërzitjen për të mos shqetësuar dikë? Sa herë themi se jemi mirë, kur në të vërtetë ndihemi të lënduar? Dhe sa energji shpenzojmë duke u përpjekur të kuptojmë një person, ndërsa lëmë pas dore mënyrën se si ndihemi vetë?
Sigurisht, çdo marrëdhënie kërkon përpjekje, durim dhe kompromis. Jo çdo bisedë e vështirë është shenjë e një marrëdhënieje të dëmshme dhe jo çdo person që na lodh në një moment është domosdoshmërisht burim i vazhdueshëm i stresit. Ajo që ka rëndësi është modeli që përsëritet dhe mënyra se si ndihemi me kalimin e kohës.
Nuk është vetëm çështje energjie, por edhe mirëqenieje
Marrëdhëniet njerëzore nuk ndikojnë vetëm në humorin e ditës. Studimet në psikologji dhe shëndet publik tregojnë se cilësia e lidhjeve shoqërore lidhet me mirëqenien mendore dhe fizike.
Psikologia Julianne Holt-Lunstad, në një përmbledhje kërkimore të botuar në revistën Annual Review of Psychology, shqyrton lidhjen mes marrëdhënieve shoqërore, shëndetit dhe jetëgjatësisë. Hulumtimet e kësaj fushe tregojnë se lidhjet mbështetëse mund të luajnë rol mbrojtës, ndërsa mungesa e lidhjeve shoqërore dhe marrëdhëniet problematike mund të shoqërohen me pasoja negative për shëndetin. Lexo studimin e Holt-Lunstad.
Kjo nuk do të thotë se duhet të kërkojmë vetëm njerëz që na bëjnë të ndihemi mirë në çdo çast. Marrëdhëniet e vërteta përfshijnë edhe kritika, keqkuptime dhe periudha të vështira. Dallimi qëndron te fakti nëse ekziston mundësia për të folur hapur, për të dëgjuar njëri-tjetrin dhe për të riparuar atë që është dëmtuar.
Një person që na sfidon, por na respekton, mund të na ndihmojë të rritemi. Ndërsa një marrëdhënie ku ndihemi vazhdimisht të pavlerësuar, të kontrolluar ose të detyruar të mohojmë nevojat tona kërkon vëmendje më të madhe.
Pyetja nuk është vetëm: “Si ndihem kur jam me këtë person?”, por edhe: “Si ndihem me veten pas kësaj marrëdhënieje?”
Kufijtë emocionalë: të kujdesesh për veten pa u ndier fajtor
Një nga mësimet më të rëndësishme të mirëqenies emocionale është se nuk jemi përgjegjës për çdo ndjenjë, reagim apo pritshmëri të njerëzve përreth nesh.
Mund të jemi të kujdesshëm pa u bërë përgjegjës për gjithçka. Mund të dëgjojmë dikë pa marrë përsipër t’ia zgjidhim çdo problem. Mund të duam një person dhe, njëkohësisht, të mos pranojmë mënyrën se si ai sillet me ne.
Vendosja e kufijve nuk është domosdoshmërisht largim, ftohtësi apo mungesë dashurie. Shpesh është një mënyrë për ta bërë marrëdhënien më të qartë dhe më të shëndetshme. Kufijtë mund të shprehen përmes fjalive të thjeshta: “Nuk mund të merrem me këtë tani”, “Kam nevojë të më dëgjosh pa më gjykuar” ose “Nuk jam dakord me mënyrën se si po më flet”.
Në disa raste, një bisedë e sinqertë mund ta përmirësojë marrëdhënien. Në raste të tjera, kur mungojnë respekti dhe gatishmëria për të ndryshuar, mund të jetë e nevojshme të kufizojmë kontaktin. Nëse një marrëdhënie përfshin frikësim, kontroll ose abuzim, siguria dhe kërkimi i mbështetjes së përshtatshme duhet të jenë përparësi.
Të vendosësh kufij nuk do të thotë të presësh njerëzit nga jeta jote në shenjën e parë të vështirësisë. Do të thotë të kuptosh se edhe nevojat e tua kanë rëndësi dhe se marrëdhëniet nuk mund të mbështeten vetëm te durimi i njërit person.
Si t’i dallojmë marrëdhëniet që na bëjnë mirë?
Nuk ekziston një formulë e vetme për të vlerësuar çdo marrëdhënie, por disa pyetje mund të na ndihmojnë të kuptojmë më mirë përvojën tonë:
A mund të shprehem lirshëm, edhe kur kam një mendim të ndryshëm?
A ndihem i dëgjuar dhe i respektuar, apo duhet të luftoj vazhdimisht për t’u kuptuar?
A ka reciprocitet në këtë marrëdhënie, apo vetëm njëri prej nesh përpiqet?
A mund të vendos kufij pa u përballur me poshtërim, kërcënime apo ndëshkim emocional?
A më ndihmon kjo marrëdhënie të zhvillohem, apo më bën të dyshoj vazhdimisht te vetja?
Përgjigjet nuk duhen përdorur për të vendosur etiketa të menjëhershme mbi njerëzit. Ato shërbejnë si pikënisje për të kuptuar se çfarë na nevojitet, çfarë na lëndon dhe cilat marrëdhënie kërkojnë ndryshime.
Po aq e rëndësishme është të pyesim veten se çfarë lloj pranie jemi ne për të tjerët. A i dëgjojmë pa i gjykuar? A gëzohemi për suksesin e tyre? A u lëmë hapësirë të jenë vetvetja? Marrëdhëniet e shëndetshme nuk ndërtohen vetëm duke kërkuar mbështetje, por edhe duke mësuar ta ofrojmë atë.
Në fund, njerëzit që zgjedhim kanë rëndësi, por edhe mënyra si zgjedhim të jemi pranë tyre
Në jetë do të takojmë njerëz që na frymëzojnë, na sfidojnë, na mbështesin dhe na ndihmojnë të zbulojmë anë të vetes që nuk i njihnim. Do të takojmë gjithashtu njerëz me të cilët komunikimi është i vështirë, pritshmëritë nuk përputhen dhe marrëdhënia kërkon më shumë energji sesa mund të japim.
Nuk kemi gjithmonë mundësi të zgjedhim njerëzit me të cilët na lidh familja, puna apo rrethanat e jetës. Por mund të mësojmë të kuptojmë ndikimin e këtyre marrëdhënieve, të komunikojmë më qartë dhe të mbrojmë hapësirën tonë emocionale.
Ndoshta një nga shenjat më të rëndësishme të pjekurisë nuk është të dish t’i mbash të gjithë pranë vetes, por të kuptosh se cilat marrëdhënie të ndihmojnë të rritesh dhe cilat kanë nevojë për ndryshim.
Sepse njerëzit që na bëjnë mirë nuk janë ata që na e bëjnë gjithmonë jetën të lehtë. Janë ata me të cilët mund të përballemi me vështirësitë pa humbur respektin për njëri-tjetrin dhe, mbi të gjitha, pa humbur respektin për veten.
Në fund, kujdesu për njerëzit që të frymëzojnë, por mos harro të kujdesesh edhe për veten kur një marrëdhënie të lodh. Jo çdo lidhje duhet të ndërpritet, por çdo lidhje meriton të vlerësohet me ndershmëri. Sepse paqja jote emocionale nuk është luks; është pjesë e mirëqenies që ke të drejtë ta mbrosh.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
