Fakte kryesore
Kanceri i gjirit shkaktoi rreth 694 000 vdekje në nivel global në vitin 2024 dhe ishte kanceri më i zakonshëm tek gratë në 164 vende nga 186 në të njëjtin vit.
Përafërsisht 80% e kancerit të gjirit ndodh tek gratë pa faktorë specifikë rreziku përveç seksit dhe moshës.
Përafërsisht 0.5–1% e kancerit të gjirit ndodh tek burrat.
Ndërhyrjet efektive për diagnostikim të hershëm dhe në kohë të lidhura me trajtimin gjithëpërfshirës, rehabilitimin dhe kujdesin paliativ janë thelbësore për të zvogëluar barrën e kancerit të gjirit dhe për të arritur e ruajtur funksionimin dhe mirëqenien optimale.
Të flasësh për kancerin e gjirit nuk do të thotë të flasësh vetëm për një sëmundje. Do të thotë të flasësh për trupin, frikën, pritjen, forcën dhe për atë çast të rëndësishëm kur një grua vendos të mos e shtyjë më një shqetësim, por të kërkojë përgjigje. Një diagnozë e tillë mund ta ndryshojë përkohësisht mënyrën se si njeriu e sheh veten dhe të ardhmen. Prandaj, krahas informacionit mjekësor, nevojitet edhe një gjuhë që nuk frikëson, nuk fajëson dhe nuk krijon iluzionin se gjithçka mund të kontrollohet.
Kanceri i gjirit është një sëmundje në të cilën disa qeliza të gjirit fillojnë të rriten në mënyrë të pakontrolluar dhe mund të formojnë një tumor. Në disa raste, qelizat e sëmura mund të përhapen në indet përreth dhe, nëse sëmundja përparon, edhe në nyjet limfatike ose në organe të tjera të trupit. Por kanceri i gjirit nuk është një sëmundje e vetme me të njëjtën ecuri për të gjithë. Ekzistojnë lloje dhe nëntipe të ndryshme, dhe trajtimi përcaktohet në varësi të karakteristikave të tumorit, fazës së sëmundjes dhe gjendjes së përgjithshme të personit. Trajtimi mund të përfshijë kirurgjinë, radioterapinë, kimioterapinë, terapinë hormonale ose trajtime të tjera të synuara.
Një sëmundje e përhapur, por jo një histori pa shpresë – Kanceri i gjirit është ndër kanceret më të shpeshta në botë. Sipas të dhënave më të fundit të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, në vitin 2024 rreth 2.4 milionë gra u diagnostikuan me këtë sëmundje dhe rreth 694 mijë humbën jetën prej saj. Ai shfaqet në çdo vend të botës dhe mund të prekë gratë në mosha të ndryshme, megjithëse rreziku rritet me moshën. Këto shifra janë të rëndësishme, por nuk duhet të përkthehen vetëm në frikë. Një nga mesazhet më të rëndësishme të mjekësisë moderne është se zbulimi në kohë dhe trajtimi i përshtatshëm mund të përmirësojnë ndjeshëm rezultatet. Pabarazitë në mbijetesë janë të lidhura edhe me mundësinë për të pasur informacion, diagnozë në kohë dhe trajtim cilësor. Prandaj, kujdesi ndaj kancerit të gjirit nuk është vetëm çështje e individit; është edhe çështje e aksesit në kujdes shëndetësor.
Kush mund të preket? – Të jesh grua dhe të rritesh në moshë janë ndër faktorët kryesorë të rrezikut. Faktorë të tjerë mund të ndikojnë, ndër to historia familjare, disa ndryshime gjenetike të trashëguara, mbipesha, përdorimi i dëmshëm i alkoolit, ekspozimi ndaj rrezatimit dhe disa faktorë të lidhur me historinë riprodhuese dhe terapitë hormonale. Por ekziston një fakt që shpesh harrohet: shumica e grave që diagnostikohen me kancer gjiri nuk kanë një histori familjare të njohur të kësaj sëmundjeje. OBSH vlerëson se rreth 80% e kancereve të gjirit shfaqen te gratë që nuk kanë faktorë specifikë të modifikueshëm përveç gjinisë dhe moshës.
Shenjat që nuk duhen injoruar – Trupi nuk flet gjithmonë me zë të lartë. Ndonjëherë një ndryshim i vogël është i vetmi sinjal që na kërkon vëmendje. Shenjat që duhen vlerësuar nga një profesionist shëndetësor mund të përfshijnë:
një gungë ose trashje të re në gji ose në zonën e sqetullës;
ndryshim të dukshëm në madhësinë ose formën e gjirit;
ndryshime në lëkurë, si gropëzime, skuqje ose trashje;
ndryshim në pamjen e thithkës;
rrjedhje të pazakontë nga thithka, veçanërisht nëse përmban gjak;
një ndryshim të ri që nuk largohet ose që ju shqetëson.
Jo çdo gungë apo ndryshim në gji është kancer. Shumë ndryshime të gjirit janë beninje. Por kjo nuk mund të përcaktohet vetëm nga pamja ose nga prekja; një ndryshim i ri duhet të vlerësohet nga profesionistët e shëndetit. Dhe ndoshta ky është një nga mesazhet më të rëndësishme: mos prisni që një shqetësim të bëhet i dhimbshëm për të kërkuar ndihmë.
Zbulimi i hershëm ka rëndësi – Kur flasim për “zbulim të hershëm”, shpesh bashkohen dy koncepte të ndryshme. I pari është diagnoza e hershme: njohja e shenjave të dyshimta, konsultimi në kohë dhe kryerja e ekzaminimeve të nevojshme për të përcaktuar shkakun. I dyti është depistimi, i cili bëhet te persona që nuk kanë shenja ose simptoma, sipas programeve dhe rekomandimeve të përshtatshme për moshën dhe nivelin e rrezikut. Mamografia është një nga mjetet që mund të përdoret në depistimin e kancerit të gjirit, por rekomandimet për moshën, intervalin dhe mënyrën e depistimit mund të ndryshojnë sipas vendit dhe profilit individual të rrezikut. Prandaj, këshilla më e mirë është të diskutoni me mjekun se cili plan është i përshtatshëm për ju.
Trajtimi nuk është i njëjtë për të gjithë – Pas diagnozës, një nga pyetjet e para është: “Çfarë do të ndodhë tani?” Përgjigjja varet nga shumë faktorë. Mjekët përcaktojnë llojin dhe karakteristikat biologjike të tumorit, fazën e sëmundjes dhe nëse ajo është përhapur përtej gjirit. Në varësi të situatës, trajtimi mund të përfshijë kirurgjinë për heqjen e tumorit, radioterapinë dhe barna kundër kancerit. Disa tumore reagojnë ndaj terapive hormonale, ndërsa të tjera mund të trajtohen me terapi të synuara ose kimioterapi. Kjo është arsyeja pse dy gra me diagnozën “kancer gjiri” mund të marrin trajtime shumë të ndryshme.
Përtej trajtimit, edhe psikika ka nevojë për kujdes – Kanceri i gjirit mund të sjellë frikë, ankth, zemërim, trishtim, pasiguri dhe një ndjenjë humbjeje të kontrollit. Për disa gra mund të ndryshojë edhe marrëdhënia me trupin, feminilitetin, seksualitetin apo identitetin personal. Nuk ekziston një mënyrë “e duhur” për të reaguar ndaj diagnozës. Dikush mund të ketë nevojë të flasë vazhdimisht. Dikush tjetër mund të ketë nevojë për heshtje. Disa njerëz kërkojnë informacion të hollësishëm, ndërsa të tjerë preferojnë ta marrin atë gradualisht. Të gjitha këto reagime mund të jenë pjesë e një përvoje njerëzore jashtëzakonisht të vështirë. Mbështetja psikologjike nuk është një shenjë dobësie. Psikologu, psiko-onkologu, punonjësi social, familja dhe grupet mbështetëse mund të ndihmojnë në përballimin e ankthit, ndryshimeve trupore, marrëdhënieve dhe pasigurive që shoqërojnë trajtimin.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
