E kujton saktësisht ku ishe. Me kë. Çfarë po bëje. Edhe pas 10, 15, 20 vjetësh. Kjo është fuqia e asaj që psikologët e quajnë kujtim shkreptimë — flash memory. Një foto mendore që truri e bën në sekonda, kur ndodh diçka e papritur dhe e fortë emocionalisht.
Kur qetësia thyhet në 1000 copëza
Një telefonatë. Një lajm i keq. Një aksident. Një surprizë që të rrëzon. Në atë moment truri nuk regjistron si një video normale. Ai bën “klik”. Emocionet — frika, ankthi, mosbesimi — shpërthejnë dhe hipokampusi mbushet me dopaminë. Rezultati? Një kujtim që ngjitet dhe nuk largohet më. Por ka një problem: ai nuk është i saktë.
Shkencëtarët Roger Brown dhe James Kulik e përshkruan fenomenin që në 1977. Vëmendja u rrit më pas pas vrasjes së John F. Kennedy. Qindra njerëz “kujtonin” të njëjtën ditë, por secili me detaje të ndryshme. Një studim 15-vjeçar pas 11 Shtatorit e vërtetoi të njëjtën gjë: ditët e para njerëzit jepnin detaje që disa muaj më vonë kishin ndryshuar. Truri i kishte plotësuar vetë boshllëqet.
4 rregullat që nuk të zhgënjejnë kurrë
Psikologët thonë se kujtimet shkreptimë kanë gjithmonë të njëjtat 4 shtylla:
1.Vendi dhe njerëzit – Do ta mbash mend gjithmonë ku ishe dhe me kë. Pavarësisht nëse ishte një aksident apo një lajm në TV.
2.Çfarë po bëje – Cilën fjalë dëgjove. Kush të dha lajmin. Nëse po pije kafe apo po drejtoje. Këto detaje nguliten.
3.Pasaktësia me kalimin e kohës – Sot je i sigurt për çdo detaj. Pas 6 muajsh, jo më. Ngjyra e rrobave, numri i njerëzve, nëse ishte me diell — truri improvizon.
4.Emocioni i ngulitur – Nuk kujton vetëm atë që pate. Kujton edhe atë që ndjeve. Prandaj rikthimi mund të dhembë. Ankthi, frika, trishtimi vijnë bashkë me imazhin.
Pse ndodh?
Sepse truri në momente ekstreme punon me shpejtësi maksimale. Dopamina përqendrohet në zonat e kujtesës dhe emocionit dhe i “djeg” ato skena si me lazer. Disa pjesë dalin të qarta si kristali. Të tjera mbeten në gjysmëerrësirë. Shumë njerëz përpiqen t’i fshijnë. Të mos i mendojnë. Por bllokimi nuk funksionon. Sa më shumë i shtyn, aq më fort kthehen.
Çfarë të bëjmë?
Ekspertët thonë: mos i lufto vetëm! Nëse një kujtim i shpejtë po të prish gjumin, punën, marrëdhëniet, është koha të kërkosh ndihmë profesionale. Të flasësh për të, ta rendisësh, ta vendosësh në vendin e duhur në histori.
Sepse kujtimet e shpejta nuk janë gabim i trurit. Janë mënyra e tij për të thënë: “Kjo ishte e rëndësishme. Mos e harro!” Problemi është kur ato nuk na lënë të jetojmë të tashmen.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
