“Unë nuk kam faj. Ti më detyrove të sillem kështu.” Është një frazë që mund të shfaqet shpesh në marrëdhëniet me një person që ka tipare të forta narcisiste. Kur përballet me kritikë, dështim apo një situatë që kërcënon imazhin që ka për veten, ai mund të përpiqet të zhvendosë përgjegjësinë te dikush tjetër. Por pse ndodh kjo?
Sipas psikologjisë, narcisizmi lidhet me një nevojë të fortë për të ruajtur një imazh pozitiv dhe të privilegjuar për veten. Kur ky imazh kërcënohet, reagimi mund të jetë mbrojtës, armiqësor ose agresiv. Studiuesit Roy Baumeister dhe Brad Bushman, së bashku me kolegë të tjerë, e kanë përshkruar këtë mekanizëm përmes konceptit të “egos së kërcënuar”: problemi nuk është thjesht vetëvlerësimi i ulët, por kërcënimi ndaj një imazhi të fryrë ose të brishtë për veten.
Kur kritika bëhet kërcënim
Për shumicën e njerëzve, të dëgjosh se ke gabuar mund të jetë e pakëndshme, por është e mundur të pranosh gabimin dhe të përpiqesh ta korrigjosh. Te personat me nivele të larta të tipareve narcisiste, kritika mund të përjetohet ndryshe. Një studim i Bushman, Baumeister dhe kolegëve zbuloi se personat me narcisizëm të lartë shfaqnin më shumë agresivitet kur përballeshin me fyerje ose poshtërim, veçanërisht ndaj personit që i kishte kritikuar. Studiuesit e lidhën këtë me atë që quhet “threatened egotism”, pra kërcënimi ndaj imazhit pozitiv që individi ka për veten.
Në vend që pyetja të jetë: “A kam bërë diçka gabim?”
ajo mund të kthehet në: “Pse po më sulmon ti?”
Dhe kështu përgjegjësia largohet nga vetja dhe zhvendoset te personi tjetër.
Pse fajësimi i të tjerëve mund të jetë kaq i fortë?
Një person me tipare narcisiste mund të ketë nevojë të mbrojë vazhdimisht një imazh të vetes si të suksesshëm, superior, të drejtë ose të veçantë. Kur realiteti bie ndesh me këtë imazh, pranimi i gabimit mund të jetë emocionalisht i vështirë. Një studim mbi mënyrën se si personat narcisistë i perceptojnë konfliktet ndërpersonale gjeti se narcisizmi lidhej me një tendencë më të madhe për ta parë veten si viktimë të shkeljeve nga të tjerët. Autorët sugjerojnë se kjo lidhje mund të ndikohet pjesërisht nga kujtesa e njëanshme ose mënyra e vetëparaqitjes. Kjo mund të krijojë një skenar të përsëritur:
Ai gabon → dikush e vë në dukje → ai ndihet i kërcënuar → përgjegjësia zhvendoset te tjetri → personi tjetër përfundon duke u justifikuar.
Në këtë mënyrë, konflikti nuk diskutohet më për gabimin fillestar, por për “fajin” e personit që e ngriti problemin.
“Ti më bëre të sillem kështu”
Një nga format më të zakonshme të zhvendosjes së përgjegjësisë është argumenti se sjellja e keqe ishte shkaktuar nga dikush tjetër.
“Po të mos më kishe kundërshtuar, nuk do të zemërohesha.”
“Po të mos më kishe kritikuar, nuk do të të flisja kështu.”
“Ti më detyrove.”
Por një dallim i rëndësishëm psikologjik është ky: sjellja e një personi tjetër mund të ndikojë te emocionet tona, por nuk na heq automatikisht përgjegjësinë për mënyrën se si reagojmë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në marrëdhëniet intime, ku modeli mund të përsëritet për një kohë të gjatë.
Studimet mbi narcisizmin patologjik në marrëdhënie të afërta kanë evidentuar probleme të konsiderueshme ndërpersonale, përfshirë sjellje dominuese, kontrolluese, hakmarrëse dhe konfliktuale.
Faji mund të kthehet në armë
Në një marrëdhënie të shëndetshme, një konflikt zakonisht përfundon me pyetjen:
“Çfarë mund të bëjmë ndryshe herën tjetër?”
Në një dinamikë të pashëndetshme, pyetja mund të bëhet:
“Kush është fajtori?”
Dhe nëse njëri person refuzon vazhdimisht të marrë përgjegjësi, partneri mund të fillojë të dyshojë edhe te vetja.
“Mos ndoshta vërtet e ekzagjerova?”
“Mos ndoshta ishte faji im?”
“Mos ndoshta nuk duhej ta kisha kundërshtuar?”
Kjo është arsyeja pse psikologët i kushtojnë rëndësi jo vetëm konfliktit individual, por modelit të përsëritur të ndërveprimit.
Në marrëdhëniet me tipare të forta narcisiste, literatura shkencore ka dokumentuar nivele më të larta të problemeve ndërpersonale dhe vështirësi në marrëdhëniet e afërta.
Kur egoja kërcënohet, reagimi mund të bëhet agresiv
Narcisizmi nuk nënkupton automatikisht agresivitet. Megjithatë, lidhja mes narcisizmit dhe agresionit është studiuar gjerësisht. Një meta-analizë e vitit 2021, që përfshiu 437 studime të pavarura dhe më shumë se 123 mijë pjesëmarrës, gjeti një lidhje statistikisht të rëndësishme mes narcisizmit dhe agresionit. Kjo lidhje ishte më e fortë kur personi ishte i provokuar. Pra, një kritikë e drejtpërdrejtë mund të mos përjetohet thjesht si informacion. Mund të përjetohet si sulm ndaj identitetit. Dhe pikërisht këtu mund të shfaqen zemërimi, kundërsulmi, denigrimi i personit tjetër ose përpjekja për ta kthyer situatën në favorin e vet.
Jo çdo person që fajëson të tjerët është narcisist
Ky është një dallim i rëndësishëm.
Të fajësosh të tjerët herë pas here është sjellje njerëzore. Mund të ndodhë nga turpi, frika, pasiguria, stresi apo mungesa e aftësisë për të përballuar kritikën.
Narcisizmi është shumë më kompleks.
Kur flasim për çrregullimin narcisist të personalitetit, bëhet fjalë për një gjendje klinike që lidhet me modele të qëndrueshme të funksionimit të personalitetit dhe dëmtime në marrëdhëniet ndërpersonale. Nuk mund të vendoset një diagnozë vetëm duke parë një sjellje të vetme.
Prandaj, etiketa “narcisist” nuk duhet përdorur për çdo partner, koleg apo anëtar familjeje që sillet keq.
Shenja më e rëndësishme është modeli, jo një episod
Në vend që të pyesim:
“A është ky person narcisist?”
mund të jetë më e dobishme të pyesim:
“Çfarë ndodh vazhdimisht kur unë ngre një problem?”
A e pranon përgjegjësinë?
A kërkon falje?
A përpiqet të korrigjojë sjelljen?
A mund të dëgjojë kritikën pa e kthyer menjëherë në sulm?
A respekton kufijtë?
Apo çdo konflikt përfundon me ty duke u ndjerë fajtor/e?
Këto pyetje janë më të dobishme sesa përpjekja për të diagnostikuar dikë nga sjellja e tij në një situatë të vetme.
Në fund, përgjegjësia është një nga shtyllat e një marrëdhënieje të shëndetshme
Një marrëdhënie nuk mund të funksionojë nëse njëri person duhet të ketë gjithmonë të drejtë dhe tjetri duhet të mbajë gjithmonë fajin.
Të gjithë bëjmë gabime. Dallimi qëndron në atë që bëjmë pas gabimit.
Një person emocionalisht i pjekur mund të thotë:
“Gabova.”
Një marrëdhënie e shëndetshme mund të vazhdojë me:
“Le ta rregullojmë.”
Ndërsa një marrëdhënie e dominuar nga fajësimi mund të ngelet vazhdimisht te:
“Është faji yt.”
Dhe ndoshta ky është një nga treguesit më të rëndësishëm që psikologjia na mëson të vëzhgojmë: jo nëse një person gabon, por nëse është i aftë të marrë përgjegjësi për gabimet e veta.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
