Vdekja e papritur e këngëtarit të njohur grek Giorgos Mazonakis, në moshën 54-vjeçare, ka hapur një debat të fortë mbi trajtimet që promovohen si “antiplakje” dhe “rigjeneruese”. Por çfarë është në të vërtetë plazmafereza, për çfarë përdoret në mjekësinë moderne dhe kush duhet të shmangë një procedurë të tillë?
Vdekja e Giorgos Mazonakis më 9 shtator në Athinë tronditi opinionin publik grek. Këngëtari 54-vjeçar pësoi arrest kardiak pasi kishte shkuar në një qendër private ku, sipas raportimeve të mediave greke, po i nënshtrohej një procedure të përshkruar si ndërhyrje “antiplakje” me plazmaferezë. Ai u transportua në spital pa puls dhe pa frymëmarrje dhe, pavarësisht përpjekjeve për reanimim, u shpall i vdekur. Por pyetja që tashmë po ngrihet nuk është vetëm se çfarë ndodhi me këngëtarin. Është edhe një pyetje më e gjerë: sa të sigurta janë procedurat që premtojnë ngadalësimin e plakjes dhe “rinovimin” e organizmit?
Çfarë është plazmafereza?
Plazmafereza, ose shkëmbimi terapeutik i plazmës, është një procedurë mjekësore reale dhe prej vitesh përdoret në spitale për trajtimin e sëmundjeve të caktuara. Në mënyrë të thjeshtuar, gjaku kalon përmes një aparature që ndan plazmën nga qelizat e gjakut. Plazma hiqet dhe komponentët qelizorë të gjakut i rikthehen pacientit së bashku me një lëng zëvendësues, si albumina ose, në raste të caktuara, plazma. Procedura nuk është krijuar fillimisht si trajtim kozmetik apo për të “fshirë” moshën. Në mjekësinë konvencionale ajo përdoret kryesisht kur në plazmë gjenden substanca që shkaktojnë ose përkeqësojnë një sëmundje, për shembull disa antitrupa patologjikë. Një nga shembujt më të rëndësishëm është purpura trombotike trombocitopenike (TTP), ku shkëmbimi i plazmës mund të jetë trajtim shpëtimtar dhe duhet të fillojë sa më shpejt.
Pra, duhet bërë një dallim i madh: Plazmafereza si trajtim për një sëmundje të përcaktuar mjekësisht nuk është e njëjta gjë me plazmaferezën e ofruar si procedurë “antiplakje”.
Po si lidhet me “antiplakjen”?
Në vitet e fundit, shkencëtarët kanë studiuar idenë se plakja nuk lidhet vetëm me dëmtimin e qelizave, por edhe me ndryshimet që ndodhin në faktorët që qarkullojnë në gjak. Hipoteza është se duke hequr një pjesë të plazmës së vjetër dhe duke e zëvendësuar me albuminë dhe lëngje të përshtatshme, mund të ulen përkohësisht disa molekula të lidhura me inflamacionin dhe plakjen. Ka studime njerëzore që kanë raportuar ndryshime në disa biomarkues të moshës biologjike pas shkëmbimit të plazmës. Por kjo nuk do të thotë se mjekësia ka zbuluar një mënyrë të provuar për të zgjatur jetën ose për ta kthyer trupin në një moshë më të re. Madje, literatura shkencore nuk është njëzëri. Një studim klinik mbi plazmaferezën dhe biomarkuesit e plakjes nuk gjeti prova bindëse për përfitim dhe kërkoi më shumë kërkime për sigurinë afatgjatë.
Administrata amerikane e Ushqimit dhe Barnave (FDA) gjithashtu ka paralajmëruar se nuk ka prova të mjaftueshme që infuzionet me plazmë të marrë nga persona të rinj parandalojnë plakjen apo përmirësojnë sëmundje të ndryshme. Kjo është arsyeja pse termi “terapi antiplakje” duhet përdorur me shumë kujdes. Shpesh ai përfshin procedura shumë të ndryshme, nga trajtime dermatologjike deri te ndërhyrje të avancuara në gjak, dhe jo të gjitha kanë të njëjtin nivel provash shkencore.
A mund të bëhet në çdo moshë?
Nuk ekziston një moshë magjike, për shembull 40, 50 apo 60 vjeç, në të cilën “duhet” të fillojë terapia antiplakje. Nëse flasim për plazmaferezën terapeutike, vendimi nuk merret mbi bazën e moshës, por mbi bazën e indikacionit mjekësor, gjendjes së pacientit, analizave dhe raportit mes përfitimit dhe rrezikut. Nëse flasim për përdorimin e saj vetëm me synim “rinovimin” e organizmit, situata është shumë më ndryshe: kjo fushë mbetet në zhvillim dhe nuk ka një rekomandim universal që njerëzit e shëndetshëm duhet t’i nënshtrohen rregullisht procedurës për të luftuar plakjen.
Prandaj, pyetja më e rëndësishme nuk është “Në çfarë moshe duhet ta bëj?”, por:
“A kam një arsye të provuar mjekësore për ta bërë dhe a është më i madh përfitimi i pritshëm se rreziku?”
Kur procedura mund të jetë e rrezikshme?
Shkëmbimi i plazmës është një procedurë e specializuar dhe nuk është pa rrezik. Udhëzimet e Shoqatës Britanike të Hematologjisë për procedurat e aferezës përmendin ndër komplikacionet e mundshme uljen e kalciumit për shkak të citratit, rënien e tensionit të gjakut, reaksionet alergjike, probleme të lidhura me aksesin venoz dhe, në raste më të rënda, çrregullime të ritmit të zemrës. Citratet përdoren gjatë procedurës për të parandaluar mpiksjen e gjakut në aparaturë. Ato mund të ulin përkohësisht nivelin e kalciumit në gjak. Në forma të rënda kjo mund të shkaktojë zgjatje të intervalit QT dhe aritmi kardiake. Një tjetër problem është hipotensioni. Gjatë procedurës hiqet një sasi e konsiderueshme plazme dhe zëvendësimi i saj duhet të menaxhohet me shumë kujdes. Rënia e tensionit mund të jetë më problematike te pacientët me rezerva të kufizuara kardiovaskulare. Gjithashtu, shkëmbimi i plazmës mund të largojë disa proteina të koagulimit dhe të ndikojë në barnat që lidhen me albuminën. Në procedura të përsëritura mund të lindin edhe probleme me koagulimin ose mungesa të caktuara ushqyese.
Cilat patologji kërkojnë kujdes të veçantë?
Nuk ka një listë të vetme që automatikisht e ndalon plazmaferezën për çdo pacient, sepse vendimi varet nga lloji i procedurës dhe arsyeja për të cilën kryhet. Por një pacient me sëmundje të rëndë kardiovaskulare, çrregullime të ritmit të zemrës, hipotension, çrregullime të elektroliteve, probleme serioze të koagulimit, alergji të rëndë ndaj produkteve zëvendësuese ose akses venoz problematik kërkon vlerësim shumë të kujdesshëm përpara procedurës. Veçanërisht i rëndësishëm është kontrolli i kalciumit, elektroliteve, koagulimit, funksionit të organeve dhe gjendjes kardiovaskulare. Kjo nuk do të thotë se një person me një nga këto probleme nuk mund të kryejë kurrë plazmaferezë. Në disa sëmundje të rënda, procedura mund të jetë pikërisht ajo që i shpëton jetën. Por atëherë ajo kryhet për një indikacion të qartë mjekësor dhe në një strukturë të pajisur për menaxhimin e komplikacioneve.
A mund të shkaktojë arrest kardiak?
Në teori, komplikacionet e një procedure afereze mund të përfshijnë probleme serioze kardiovaskulare. Udhëzimet mjekësore përmendin hipotensionin dhe, në raste të rënda të hipokalcemisë nga citrati, aritmitë kardiake. Por kjo është pikërisht ajo që duhet trajtuar me kujdes në rastin e Mazonakis. Fakti që arresti kardiak ndodhi gjatë ose pranë kohës së procedurës nuk provon vetvetiu se procedura e shkaktoi vdekjen. Mund të ketë faktorë të tjerë: një sëmundje kardiake e padijagnostikuar, një çrregullim i ritmit, një problem akut metabolik, reaksion ndaj një substance, komplikacion i aksesit venoz ose një tjetër shkak që vetëm ekspertiza mjekoligjore dhe hetimi mund ta përcaktojnë. Pikërisht për këtë arsye, deklaratat e para në media duhet të trajtohen si raportime paraprake, jo si përfundim shkencor.
Rasti Mazonakis: çfarë dimë dhe çfarë nuk dimë?
Sipas raportimeve të mediave greke, Mazonakis ndodhej në një qendër private në zonën e Kolonakit në Athinë për një ndërhyrje të përshkruar si “antiplakje” dhe me përdorim të plazmaferezës. Ai pësoi arrest kardiak dhe u dërgua në spital pa shenja jete. Autoritetet kanë nisur hetime mbi rrethanat e ngjarjes, ndërsa priten të dhënat e ekspertizës mjekoligjore.
Antiplakja: shkenca po ecën përpara, por marketingu shpesh ecën më shpejt
Kërkimi shkencor mbi plakjen është një nga fushat më dinamike të mjekësisë moderne. Studime laboratorike dhe klinike po hetojnë rolin e plazmës, inflamacionit kronik, qelizave të plakura, proteinave sinjalizuese dhe mekanizmave të rigjenerimit. Por një rezultat interesant në laborator nuk është e njëjta gjë me një trajtim të provuar që duhet t’u ofrohet njerëzve të shëndetshëm. FDA thekson se nuk ka aktualisht një medikament të provuar që ngadalëson ose rikthen procesin normal të plakjes. Prandaj, përpara çdo procedure të reklamuar si “anti-aging”, pacienti duhet të kërkojë përgjigje për disa pyetje të thjeshta:
Cili është indikacioni mjekësor?
Çfarë provash klinike ekzistojnë për këtë përdorim?
A është procedura e miratuar për këtë qëllim apo është ende eksperimentale?
Cilat janë komplikacionet e mundshme?
Çfarë analizash dhe kontrollesh bëhen përpara procedurës?
Dhe mbi të gjitha:
A po trajtohet një problem shëndetësor real, apo po shitet premtimi për të “ndaluar” moshën?
Rasti tragjik i Giorgos Mazonakis e ka rikthyer këtë pyetje në qendër të vëmendjes. Shkenca mund të jetë duke kërkuar mënyra për të zgjatur vitet e shëndetshme të jetës, por mes një procedure eksperimentale, një trajtimi mjekësor dhe një premtimi marketingu ekziston një diferencë që mund të jetë jetike.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
