Zgjedhjet janë mekanizmi përmes të cilit qytetari ia dorëzon politikës një mandat. Por mandati nuk është ende qeverisje. Mes votës dhe funksionimit të shtetit ekziston një hap që shpesh trajtohet si formal, edhe pse në të vërtetë është një nga provat më të rëndësishme të demokracisë, aftësia e aktorëve politikë për ta kthyer një rezultat të shpërndarë në institucione që marrin vendime.
Kjo është ajo që po e bën situatën e sotme në Kosovë të rëndësishme përtej konfliktit të ditës. Rezultati zgjedhor ka prodhuar një forcë të parë, por jo një shumicë të vetme parlamentare. Kjo nuk është diçka e pazakontë në demokracitë parlamentare. Në shumë vende, një rezultat i tillë është pikërisht pika nga e cila fillojnë negociatat, koalicionet dhe marrëveshjet që i japin parlamentit një shumicë funksionale. Pra, problemi nuk është vetë mungesa e shumicës. Problemi është çfarë ndodh me një sistem politik kur asnjëra palë nuk arrin ose nuk dëshiron ta shndërrojë këtë mungesë shumice në një marrëveshje që i lejon institucionet të funksionojnë.
Kjo na çon te një dallim që në debatin e përditshëm politik shpesh humbet. Një parti mund të fitojë zgjedhjet pa fituar mundësinë për të qeverisur e vetme. Një opozitë mund të jetë e fuqishme pa pasur mundësinë të qeverisë. Të dyja janë pjesë normale e një sistemi parlamentar. Ajo që nuk mund të jetë normale për një kohë të gjatë është që rezultati të mbetet pa përkthim institucional.
Në literaturën e shkencave politike, parlamentet pa shumicë nuk konsiderohen automatikisht sisteme të dështuara. Ekzistojnë qeveri të pakicës, marrëveshje mbështetjeje dhe koalicione që funksionojnë pa një shumicë klasike. Kjo do të thotë se një rezultat i fragmentuar nuk e imponon vetvetiu krizën. Kriza lind nga mënyra se si sistemi dhe aktorët reagojnë ndaj fragmentimit. Kjo është pikërisht pika ku Kosova meriton të shihet jo vetëm si një ngjarje politike, por si një rast për të kuptuar një problem më universal të demokracive parlamentare.
Çfarë ndodh kur kompromisi politik bëhet më i kushtueshëm për partitë sesa vazhdimi i konfliktit?
Në teori, të gjithë kanë interes që institucionet të funksionojnë. Në praktikë, partitë kanë edhe interesa elektorale, reputacion politik dhe kalkulime për zgjedhjet e ardhshme. Nëse një palë mendon se një kompromis do ta dobësojë, ndërsa vazhdimi i përplasjes mund ta forcojë, atëherë interesi i saj politik mund të mos përputhet me interesin institucional të shtetit.
Në këtë mospërputhje ndikon edhe psikologjia politike, veçanërisht frika nga humbja e mbështetjes, nevoja për të ruajtur imazhin e forcës dhe perceptimi se kompromisi mund të interpretohet si dobësi. Kur kompromisi fillon të perceptohet si humbje, ndërsa përplasja si forcë politike, bëhet më e vështirë që aktorët të bëjnë lëshime edhe kur ato janë në interes të institucioneve. Në të njëjtën kohë, zgjatja e konfliktit ndikon te qytetari, duke krijuar lodhje, zhgënjim dhe gradualisht mosbesim ndaj institucioneve dhe vetë procesit politik. Këtu krijohet një problem i veçantë. Askush nuk ka nevojë ta dëshirojë bllokimin si qëllim në vetvete. Mjafton që secili aktor ta konsiderojë lëvizjen e vet si më të rrezikshme politikisht sesa moslëvizjen. Rezultati i përbashkët mund të jetë paraliza, edhe nëse secila palë e arsyeton sjelljen e saj si mbrojtje të mandatit.
Kjo është arsyeja pse përgjegjësia nuk duhet të analizohet vetëm përmes pyetjes se kush e nisi konfliktin. Një sistem i qëndrueshëm nuk duhet të varet nga ideja se njëra palë do të sillet gjithmonë më mirë se tjetra. Duhet të ketë rregulla dhe mekanizma që e bëjnë më të lehtë kalimin nga konflikti te vendimmarrja.
Nëse një institucion mund të mbetet i bllokuar për një periudhë të gjatë, ndërsa kostoja politike e kompromisit bie mbi ata që e bëjnë atë, atëherë sistemi krijon një asimetri të rrezikshme. Përfitimi nga bllokimi mund të jetë i menjëhershëm dhe politik, ndërsa kostoja e tij shpërndahet ngadalë te qytetari dhe institucionet. Kjo është arsyeja pse një krizë parlamentare nuk duhet matur vetëm me ditët që kalojnë. Duhet parë edhe çfarë po ndodh me besimin e qytetarëve, me administratën, me vendimmarrjen dhe me perceptimin se shteti është në gjendje të funksionojë pavarësisht konfliktit politik.
Një demokraci mund të përballojë një qeveri të dobët. Mund të përballojë edhe një opozitë të ashpër. Mund të përballojë protesta dhe debate të forta. Ajo që e vë më seriozisht në provë është pamundësia e vazhdueshme për ta kthyer konfliktin në vendim. Këtu qëndron edhe rreziku më i madh. Nëse qytetari fillon të besojë se vota e tij prodhon vetëm një rezultat, por jo domosdoshmërisht një institucion funksional, atëherë zhgënjimi mund të kalojë nga pakënaqësia ndaj një partie në mosbesim ndaj vetë procesit. Prandaj kjo krizë duhet të shërbejë për një pyetje që shkon përtej emrave dhe partive.
A është sistemi politik i Kosovës i ndërtuar mjaftueshëm për të funksionuar edhe në momentin kur asnjë subjekt nuk ka shumicë të vetme?
Nëse përgjigjja është po, atëherë duhet të ekzistojë një rrugë institucionale përmes së cilës rezultati i tillë përkthehet në qeverisje. Nëse përgjigjja është jo, atëherë kriza aktuale mund të jetë më shumë se një konflikt i radhës. Mund të jetë një sinjal se disa pjesë të arkitekturës institucionale kanë nevojë për rishikim. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht ndryshim të Kushtetutës apo të sistemit zgjedhor. Do të thotë se duhet të shqyrtohet nëse rregullat ekzistuese krijojnë mjaftueshëm nxitje për marrëveshje dhe mjaftueshëm kosto për bllokimin. Sepse demokracia nuk testohet vetëm atëherë kur një parti fiton bindshëm dhe mund të qeverisë pa pengesa. Prova e saj më e vështirë vjen kur rezultati është i fragmentuar, interesat janë të kundërta dhe askush nuk mund ta imponojë i vetëm zgjidhjen. Në atë moment, kompromisi nuk është dekor i politikës. Është pjesë e funksionimit të shtetit.
Dhe këtu ndodhet pyetja që duhet të mbetet pas krizës së sotme. Jo vetëm kush fitoi, kush humbi apo kush arriti të krijojë më shumë presion, por nëse sistemi është në gjendje ta bëjë atë që një demokraci parlamentare duhet të bëjë pas çdo zgjedhjeje, ta shndërrojë vullnetin e qytetarëve në institucione që funksionojnë. Sepse vota e jep mandatin, por shteti fillon të funksionojë vetëm atëherë kur ai mandat merr formë institucionale.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
