Një nga treguesit më të besueshëm të karakterit të një njeriu nuk është mënyra se si sillet me ata që kanë pushtet, ndikim apo status më të lartë, por mënyra se si trajton njerëzit që nuk mund t’i ofrojnë asgjë në këmbim. Një fjalë e sjellshme ndaj një punonjësi pastrimi, respekti për kamerierin, durimi me një fëmijë, mirënjohja ndaj një kolegu të ri apo dëgjimi i një të moshuari janë gjeste që, ndonëse duken të vogla, pasqyrojnë pjekurinë emocionale dhe vlerat më të thella të individit.
Në psikologji, mënyra se si sillemi me të tjerët lidhet ngushtë me inteligjencën emocionale, empatinë, zhvillimin moral dhe mirëqenien psikologjike. Shoqëritë nuk ndërtohen vetëm mbi ligje apo institucione, por mbi cilësinë e marrëdhënieve njerëzore. Çdo akt respekti krijon besim, ndërsa çdo akt përçmimi lë pasoja që shpesh shtrihen përtej individit.
Çfarë do të thotë të jesh “njeri i madh”?
Në kuptimin psikologjik, madhështia nuk lidhet me pozitën, pasurinë apo famën. Ajo lidhet me aftësinë për të ruajtur dinjitetin e tjetrit, pavarësisht statusit të tij. Psikologu humanist Carl Rogers argumentonte se çdo individ ka nevojë të ndihet i pranuar dhe i respektuar. Koncepti i tij i pranimit pozitiv pa kushte (unconditional positive regard) nënvizon se vlera e një personi nuk duhet të varet nga arritjet, profesioni apo ndikimi i tij shoqëror. Një individ që respekton çdo njeri, pavarësisht rolit që ai ka në shoqëri, demonstron siguri të brendshme dhe vetëvlerësim të shëndetshëm. Përkundrazi, nevoja për të nënçmuar të tjerët shpesh buron nga pasiguria personale dhe nevoja për të ndjerë epërsi.
Empatia – themeli i madhështisë njerëzore
Empatia është aftësia për të kuptuar dhe ndjerë emocionet e një personi tjetër. Psikologu Daniel Goleman, në teorinë e tij mbi inteligjencën emocionale, e konsideron empatinë një nga kompetencat kryesore të individëve që ndërtojnë marrëdhënie të shëndetshme. Sipas tij, njerëzit me inteligjencë të lartë emocionale nuk e përdorin pushtetin për të imponuar frikë, por për të krijuar besim dhe bashkëpunim. Një drejtues që dëgjon me respekt një punonjës të ri, një mësues që trajton me dinjitet nxënësin më të dobët apo një prind që dëgjon pa gjykim fëmijën e tij, po ndërtojnë një kulturë respekti që përhapet edhe te të tjerët.
Pse disa njerëz sillen keq me ata që konsiderohen “më të vegjël”?
Psikologjia shpjegon se sjelljet përçmuese shpesh nuk burojnë nga forca, por nga dobësia emocionale.
1.Pasiguria personale
Sipas Alfred Adler, ndjenja e inferioritetit mund ta shtyjë individin të kërkojë ndjenjën e epërsisë duke zhvlerësuar të tjerët. Një person që nuk ndihet i sigurt në aftësitë e veta mund të sillet me arrogancë ndaj atyre që kanë më pak pushtet, sepse kjo i krijon iluzionin e kontrollit.
Shembull: Një menaxher që flet me edukatë me drejtorët, por bërtet ndaj stafit ndihmës, nuk po demonstron autoritet, por mungesë sigurie emocionale.
2.Mungesa e zhvillimit moral
Psikologu Lawrence Kohlberg përshkroi zhvillimin moral si një proces që kalon në disa nivele. Individët me zhvillim moral më të lartë udhëhiqen nga parimet universale të drejtësisë dhe dinjitetit njerëzor, ndërsa ata me zhvillim më të kufizuar priren ta përcaktojnë sjelljen sipas interesit personal ose frikës nga ndëshkimi. Respekti ndaj njerëzve nuk duhet të jetë strategji për të fituar simpati, por një zgjedhje e vetëdijshme etike.
Familja – vendi ku mësohet respekti
Sjellja ndaj të tjerëve fillon të formohet që në fëmijëri. Sipas Albert Bandura, fëmijët mësojnë jo vetëm nga këshillat, por edhe duke vëzhguar sjelljen e prindërve. Nëse një fëmijë sheh prindërit që falënderojnë kamerierin, përshëndesin pastruesin e lagjes apo trajtojnë me respekt fqinjët, ai mëson se çdo njeri meriton dinjitet. Nëse, përkundrazi, dëgjon vazhdimisht komente përçmuese për njerëz të profesioneve të ndryshme ose për ata me më pak të ardhura, ai rrezikon ta normalizojë këtë mënyrë të të menduarit.
Shembull: Një baba ndalon makinën për t’i dhënë përparësi një këmbësori dhe i shpjegon djalit të tij se respekti nuk kushton asgjë, por ka shumë vlerë. Ky veprim i thjeshtë është një mësim praktik mbi qytetarinë dhe empatinë.
Në vendin e punës
Organizatat më të suksesshme nuk dallohen vetëm për rezultatet financiare, por edhe për kulturën e respektit. Studiuesja Amy Edmondson, përmes konceptit të sigurisë psikologjike (psychological safety), ka treguar se ekipet ku njerëzit ndihen të respektuar dhe të dëgjuar bashkëpunojnë më mirë, mësojnë nga gabimet dhe janë më krijues. Një drejtues që falënderon punonjësit, pranon gabimet e veta dhe dëgjon mendime të ndryshme krijon besim. Në të kundërt, përçmimi, ironia dhe nënvlerësimi krijojnë ankth, ulin motivimin dhe ndikojnë negativisht në performancë.
Shembull: Dy kompani kanë rezultate të ngjashme ekonomike. Në njërën, drejtuesi përshëndet çdo punonjës me emër dhe falënderon stafin në fund të ditës. Në tjetrën, komunikimi bëhet vetëm përmes kritikave. Me kalimin e kohës, kompania e parë ka më pak largime nga puna dhe një klimë më pozitive organizative.
Në shoqëri
Një shoqëri e shëndetshme nuk matet vetëm nga zhvillimi ekonomik, por edhe nga mënyra se si trajtohen grupet më të cenueshme. Të moshuarit, personat me aftësi të kufizuara, fëmijët, emigrantët apo njerëzit me vështirësi ekonomike kanë nevojë për respekt dhe përfshirje, jo për mëshirë. Psikologu Martin Seligman, themelues i psikologjisë pozitive, thekson se mirëqenia individuale lidhet ngushtë me marrëdhëniet pozitive dhe ndjenjën se kontribuojmë për të mirën e të tjerëve. Kur ndihmojmë dikë pa pritur përfitim, rritet jo vetëm mirëqenia e atij personi, por edhe ndjenja jonë e kuptimit dhe përmbushjes.
Pse mirësia është një shenjë force dhe jo dobësie?
Ekziston një perceptim i gabuar se njerëzit e sjellshëm janë më të dobët. Në të vërtetë, psikologjia tregon të kundërtën. Të kontrollosh impulsin për të reaguar me zemërim, të dëgjosh dikë që mendon ndryshe apo të falësh një gabim kërkon vetëkontroll dhe pjekuri emocionale. Sipas Walter Mischel, aftësia për të kontrolluar impulset është një nga treguesit më të rëndësishëm të funksionimit të shëndetshëm psikologjik. Njeriu i fortë nuk është ai që imponon frikë, por ai që ruan respektin edhe kur ka mundësinë të sillet ndryshe.
Si mund ta ndërtojmë një botë më të mirë?
Ndryshimi fillon nga veprimet e përditshme. Psikologjia sociale tregon se sjelljet pozitive janë ngjitëse. Kur një person sillet me respekt, rritet mundësia që edhe të tjerët të bëjnë të njëjtën gjë. Disa veprime të thjeshta janë:
përshëndetja e çdo personi me respekt;
falënderimi për çdo shërbim, sado i vogël;
dëgjimi pa ndërprerë dhe pa paragjykime;
mbështetja e dikujt që ka nevojë, pa e bërë të ndihet inferior;
vlerësimi i përpjekjes, jo vetëm i suksesit;
përdorimi i gjuhës së sjellshme edhe në situata konflikti.
Këto sjellje nuk kërkojnë burime materiale, por ndërtojnë kapital social, besim dhe mirëqenie psikologjike.
Madhështia e një njeriu nuk matet nga posti që mban, pasuria që zotëron apo ndikimi që ka në shoqëri. Ajo zbulohet në mënyrën se si ai sillet me njerëzit që nuk kanë asgjë për t’i ofruar në këmbim. Respekti, empatia dhe dinjiteti nuk janë gjeste të rastësishme, por zgjedhje të vetëdijshme që pasqyrojnë karakterin dhe pjekurinë emocionale.
Çdo fjalë e mirë, çdo gjest mirësie dhe çdo akt respekti krijon një zinxhir ndikimi që shkon përtej momentit. Familjet edukojnë qytetarë më të përgjegjshëm, organizatat ndërtojnë kultura bashkëpunimi dhe shoqëritë bëhen më të drejta kur secili ndihet i vlerësuar si qenie njerëzore.
Në fund, bota nuk ndryshon vetëm nga veprat e mëdha. Ajo ndryshon çdo ditë përmes mënyrës se si zgjedhim të sillemi me njëri-tjetrin.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
