Nga perspektiva e traumës, ndjenja e mungesës nuk lidhet gjithmonë vetëm me paratë apo me mungesën reale të burimeve. Ndonjëherë ajo lidhet me mënyrën se si kemi mësuar të perceptojmë sigurinë, dëshirat, marrëdhëniet dhe vlerën tonë personale.
Në literaturën e vetëndihmës, “mentaliteti i mungesës” shpesh shpjegohet si një mënyrë të menduari e trashëguar nga familja: nëse jemi rritur në një mjedis ku paratë, mundësitë ose burimet kanë qenë të kufizuara, mund të kemi mësuar se gjithçka është e vështirë për t’u arritur dhe se nuk ka kurrë mjaftueshëm. Ky shpjegim mund të jetë i vlefshëm në disa raste, por për njerëzit që kanë përjetuar trauma në fëmijëri, neglizhencë emocionale ose marrëdhënie familjare të pasigurta, tabloja mund të jetë shumë më komplekse.
Mungesa nuk është gjithmonë vetëm mungesë burimesh. Mund të jetë edhe një përvojë psikologjike e mungesës së sigurisë, dashurisë, vëmendjes, pranimit apo të drejtës për të pasur nevoja dhe dëshira. Pikërisht këtu një qasje e informuar nga trauma mund të na ndihmojë të kuptojmë pse disa njerëz, edhe kur si të rritur kanë burime dhe mundësi, vazhdojnë të jetojnë sikur çdo gjë mund t’u merret në çdo moment.
Kur mungesa nuk është vetëm ekonomike
Në një familje me burime të kufizuara, një fëmijë mund të mësojë se disa gjëra janë të vështira për t’u siguruar. Por në një mjedis familjar emocionalisht abuziv ose neglizhues, mesazhi mund të jetë më i dhimbshëm: “Ti nuk e meriton.” Ky dallim është thelbësor. Fëmija nuk mëson vetëm se burimet janë të pakta. Ai mund të mësojë se nevojat e tij nuk kanë rëndësi, se kërkesat e tij janë të tepërta ose se të dëshirosh diçka mund të sjellë refuzim, tallje apo ndëshkim. Me kalimin e kohës, këto përvoja mund të ndikojnë në mënyrën se si personi i rritur e percepton veten dhe atë që mendon se ka të drejtë të kërkojë nga jeta.
1.Kushtëzimi familjar dhe mësimi i hershëm i mungesës – Imagjinoni një fëmijë që rritet në një familje ku njëri prej fëmijëve favorizohet vazhdimisht, ndërsa tjetri përjashtohet ose trajtohet më pak me kujdes. Një shembull tipik mund të jetë ai i një fëmije që kërkon një veshje të re dhe, në vend që kërkesa e saj të trajtohet si një nevojë normale, përdoret më vonë kundër saj. Nëse fëmija mëson se zgjedhja e një gjëje do të thotë të humbasë diçka tjetër që i nevojitet, ai mund të fillojë të mos kërkojë më. Në raste të tjera, fëmija mund të vërejë se vëllai ose motra e tij marrin privilegje, dhurata, vëmendje dhe mbështetje që atij i mohohen. Kur këto përvoja përsëriten, fëmija mund të arrijë në përfundimin: “Nuk ka mjaftueshëm për mua” ose, më thellë, “Unë nuk jam aq i rëndësishëm sa të kem atë që më nevojitet.” Kjo nuk do të thotë se çdo vështirësi materiale e fëmijërisë krijon traumë. As nuk do të thotë se çdo prind që nuk mund t’i plotësojë dëshirat e fëmijës po e neglizhon atë. Ajo që ka rëndësi psikologjike është modeli i përsëritur i marrëdhënies dhe kuptimi që fëmija i jep përvojës.
2.Ndjenja se nuk e meritojmë – Një nga pasojat më të dhimbshme të marrëdhënieve të pasigurta në fëmijëri mund të jetë zhvillimi i një ndjenje të qëndrueshme pavlefshmërie. Nëse një fëmijë përjeton vazhdimisht refuzim, kritika, krahasime, indiferencë ose mungesë vëmendjeje, ai mund të mos arrijë ta mendojë: “Prindi im nuk po sillet mirë me mua.” Në vend të kësaj, mund të mendojë: “Ka diçka që nuk shkon me mua.” Ky përfundim është i kuptueshëm nga perspektiva e fëmijës, sepse fëmija varet nga kujdestari për siguri dhe përkufizim të vlerës së vet. Në moshën e rritur, kjo bindje mund të shfaqet në forma të ndryshme:
vështirësi për të pranuar dhurata ose komplimente;
ndjesi faji kur shpenzojmë para për veten;
vështirësi për të kërkuar ndihmë;
tendencë për të pranuar më pak nga sa kemi nevojë;
frikë nga suksesi ose nga ekspozimi;
bindja se njerëzit e tjerë i meritojnë më shumë mundësitë;
vështirësi për të identifikuar atë që dëshirojmë realisht.
Kështu, “bollëku” nuk fillon domosdoshmërisht me fitimin e më shumë parave. Për disa njerëz, ai fillon me një pyetje shumë më themelore: “A mund ta lejoj veten të besoj se nevojat dhe dëshirat e mia kanë rëndësi?”
3.Kur shkëputemi nga dëshirat tona – Një tjetër pasojë e mundshme e një mjedisi të pasigurt është shkëputja nga dëshirat personale. Nëse, gjatë fëmijërisë, të shprehësh një dëshirë pasohet shpesh nga zhgënjimi, tallja, refuzimi ose ndëshkimi, sistemi psikologjik mund të mësojë se është më e sigurt të mos dëshirosh fare. Kjo mund të duket paradoksale në moshën e rritur. Dikush mund të ketë mundësi të zgjedhë një karrierë, një marrëdhënie, një udhëtim apo një mënyrë të re jetese, por kur pyetet “Çfarë dëshiron?”, të mos dijë çfarë të përgjigjet. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se personi nuk ka dëshira. Mund të nënkuptojë se për një kohë të gjatë ai ka mësuar t’i vendosë ato në plan të dytë. Në këtë kuptim, shërimi mund të përfshijë një proces gradual të rikthimit të kontaktit me veten: Çfarë më pëlqen? Çfarë më duhet? Çfarë dua? Çfarë nuk dua më? Të mësosh të përgjigjesh këtyre pyetjeve mund të jetë një hap i rëndësishëm drejt një ndjenje më të madhe autonomie.
4.Hipervigjilenca: kur mendja kërkon gjithmonë rrezikun – Trauma mund të ndikojë edhe në mënyrën se si sistemi nervor përpunon kërcënimin. Një person që është rritur në një mjedis të paparashikueshëm mund të bëhet shumë i vëmendshëm ndaj shenjave të rrezikut: ndryshimeve në tonin e zërit, humorit të të tjerëve, refuzimit të mundshëm ose skenarëve negativë. Në një mjedis të tillë, parashikimi i së keqes mund të ketë qenë një strategji përshtatëse. Problemi shfaqet kur kjo strategji vazhdon edhe pasi rreziku nuk është më i pranishëm. Atëherë mendja mund të vazhdojë të pyesë:
“Po sikur të humbas gjithçka?”
“Po sikur të dështoj?”
“Po sikur të më refuzojnë?”
“Po sikur kjo të mos zgjasë?”
Kur vëmendja është e përqendruar vazhdimisht te ajo që mund të shkojë keq, bëhet më e vështirë të krijojmë hapësirë psikologjike për kuriozitetin, dëshirën, kreativitetin dhe planifikimin e së ardhmes. Kjo është një nga arsyet pse këshillat e thjeshta për “të menduarit pozitiv” mund të mos jenë të mjaftueshme për një person me histori traume.
Pse “mendo pozitivisht” nuk është gjithmonë zgjidhja – Koncepti i “ligjit të tërheqjes” dhe ideja se mendimet tona krijojnë realitetin u bënë jashtëzakonisht të njohura përmes kulturës së vetëndihmës, veçanërisht pas suksesit të librit dhe filmit The Secret. Për një person që nuk ka përjetuar trauma të rëndësishme, një praktikë e tillë mund të funksionojë si një mënyrë për të kultivuar optimizmin, qëllimet dhe orientimin drejt së ardhmes. Por për një person që jeton me hipervigjilencë, frikë ose pasoja të traumës, këshilla “thjesht mendo pozitivisht” mund të ndihet jo vetëm e pamundur, por edhe fajësuese. Nëse mendimi negativ ka qenë dikur një mënyrë për të parashikuar rrezikun, nuk mund të zhduket thjesht duke i thënë vetes të mendojë ndryshe. Për më tepër, është e rëndësishme të mos i atribuojmë individit përgjegjësinë për çdo gjë që i ndodh. Mendimet tona ndikojnë në emocionet, sjelljet dhe vendimet tona, por ato nuk kontrollojnë të gjitha rrethanat e jetës. Prandaj, një qasje më realiste ndaj “bollëkut” nuk është të mohojmë frikën, por të kuptojmë pse ekziston dhe nëse është ende e nevojshme.
Si ta zëvendësojmë gradualisht mentalitetin e mungesës?
Filloni me shërimin emocional
Ndryshimi i mënyrës së të menduarit shpesh bëhet më i qëndrueshëm kur shoqërohet me përpunimin e përvojave emocionale që qëndrojnë pas tij. Në vend që t’i thoni vetes:
“Duhet të mendoj pozitivisht.” mund të jetë më e dobishme të pyesni: “Çfarë më ka mësuar përvoja ime për sigurinë, nevojat dhe vlerën time?” Kjo pyetje e zhvendos fokusin nga detyrimi për të qenë pozitiv drejt një kuptimi më të thellë të vetes. Puna terapeutike mund të ndihmojë në identifikimin e bindjeve të vjetra dhe në dallimin mes asaj që ishte e vërtetë në fëmijëri dhe asaj që është e vërtetë sot.
Mësoni të dalloni nevojën nga frika
Kur ndjeni se “nuk ka mjaftueshëm”, ndaloni dhe pyesni veten: “A po reagoj ndaj një rreziku real në të tashmen apo ndaj një ndjenje të vjetër pasigurie?” Kjo nuk do të thotë të injoroni problemet reale financiare apo praktike. Përkundrazi, do të thotë të ndani faktet nga alarmi emocional. Për shembull, ekziston një ndryshim i madh midis:
“Kam një problem financiar që duhet ta zgjidh” dhe “Gjithçka do të shkojë keq dhe nuk do të kem kurrë mjaftueshëm.” E para kërkon planifikim. E dyta mund të kërkojë edhe qetësim emocional.
Riktheni kontaktin me dëshirat tuaja
Nëse jeni mësuar të përshtateni me nevojat e të tjerëve, filloni me pyetje të vogla.
Çfarë do të doja të bëja sot? Çfarë më sjell kënaqësi? Çfarë do të zgjidhja nëse nuk do të kisha frikë se po shqetësoj dikë? Çfarë më mungon në jetën time? Dëshirat nuk janë domosdoshmërisht urdhra për t’u përmbushur. Ato janë informacion për veten. Të jesh në gjendje t’i dëgjosh ato është një formë autonomie.
Praktikoni “mjaftueshmërinë”
Bollëku nuk duhet të përkufizohet si të kesh gjithçka. Në një kuptim psikologjik më të qëndrueshëm, bollëku mund të nënkuptojë aftësinë për të njohur atë që kemi, për të përdorur burimet që janë realisht në dispozicion dhe për të besuar se mund të përballemi edhe me ndryshimet e së ardhmes. Kjo është shumë e ndryshme nga bindja se “gjithçka do të shkojë gjithmonë mirë”. Një bindje më e qëndrueshme mund të jetë: “Nuk mund ta kontrolloj gjithçka, por mund të kujdesem për veten, të kërkoj ndihmë, të marr vendime dhe të përballem me atë që vjen.” Kjo është më pak magjike, por psikologjikisht mund të jetë shumë më fuqizuese.
Bollëku si ndjenjë sigurie, jo si perfeksion
Për dikë që është rritur me pasiguri, bollëku mund të mos fillojë me një rritje page, një shtëpi më të madhe apo më shumë pasuri. Mund të fillojë me diçka shumë më të thjeshtë: të ndjesh se ke të drejtë të pushosh; të lejosh veten të dëshirosh; të pranosh një kompliment pa e zhvlerësuar; të shpenzosh për një nevojë pa u përfshirë nga faji; të kërkosh ndihmë; të vendosësh kufij; të largohesh nga marrëdhëniet që të dëmtojnë; dhe të kuptosh se vlera jote nuk përcaktohet nga ajo që të tjerët janë të gatshëm të të japin. Në këtë kuptim, kalimi nga mentaliteti i mungesës te një ndjenjë më e madhe bollëku nuk është një ushtrim i thjeshtë i të menduarit pozitiv. Është një proces i ndërtimit të sigurisë së brendshme. Dhe ndonjëherë, hapi i parë nuk është të bindim veten se “ka mjaftueshëm për të gjithë”. Është të mësojmë, pak nga pak, të besojmë: “Edhe unë kam të drejtë të kem.”
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
