Kur hap derën e apartamentit tënd, ndjen sikur dikush po e sheh çdo lëvizje të trupit tënd. Kur shkruan një mesazh, një sërë sysh të panjohur duket sikur skanojnë fjalët para se t’i dërgosh. Dhe kur shikon pasqyra të zbrazëta, lëvizja e syrit tënd ndalon pa dashje, sepse dikush, dikund, po të mat. Ky është realiteti i një epoke ku vëzhgimi nuk është më vetëm objekt i fantashkencës, por pjesë e pandarë e përditshmërisë.
Ankthi që lind nga ndjenja se je i pavetëdijshëm nën sy të padukshëm është një fenomen psikologjik që prek mënyrën se si ne mendojmë, ndiejmë dhe veprojmë, shpesh pa e kuptuar këtë vetë. Michel Foucault, në veprën e tij “Discipline and Punish”, përdor metaforën e panoptikonit, një strukturë burgu ku një roje e vetme mund të shohë të gjithë të burgosurit pa u parë, për të përshkruar shoqërinë moderne. Foucault argumenton se vetëdija e mundshme e vëzhgimit e ndryshon sjelljen: ne nuk duhet të jemi vëzhguar në çdo moment fizikisht, sepse vetëm mundësia e vëzhgimit na bën të brendësojmë një “sy të padukshëm” që na mat vazhdimisht. Në psikologji, kjo lidhet ngushtë me ankthin social, një ankth i thellë se si do të perceptohemi nga të tjerët, dhe ka pasoja të dukshme në mirëqenien e individëve.
Në shekullin XXI, teknologjia e shumtë e vëzhgimit ndryshon natyrën e ankthit. Algoritmet e rrjeteve sociale analizojnë pëlqime, klikime e komente, ndërsa ne shpesh nuk e dimë se çfarë po ruhet dhe si përdoret. Kamerat e sigurisë në hapësira publike, që dikur shërbenin për siguri, tani regjistrojnë gjithçka, shpesh pa transparencë të mjaftueshme për qytetarët. Monitorimi i punonjësve në punë, veçanërisht pas COVID‑19, është rritur ndjeshëm me mjete që regjistrojnë ekranet dhe sjelljet fizike të stafit. Shoshana Zuboff në librin e saj “The Age of Surveillance Capitalism” flet për këtë paradigmë ku sjelljet tona bëhen të dhëna, dhe të dhënat përdoren për të profilizuar, ndikuar dhe parashikuar sjelljet tona. Për individin, kjo krijon një formë ankthi që është i fshehtë, por më shumë se e pranishme: ne e dimë që jemi të regjistruar, por shpesh nuk dimë saktësisht se nga kush, si dhe për çfarë qëllimi.
Ndërsa psikologët eksplorojnë efektet e mbikëqyrjes, disa çrregullime të lidhura shpesh përshkruhen në literaturë: hipervetëdija, vetëdije e shtuar për sjelljet dhe fjalët tona që ushqehet nga frika se po vëzhgohemi; shpërqendrimi dhe shmangia, ku personat mund të shmangin situata sociale ose profesionale nga frika e “dënimit” social apo virtual; ankthi i vazhdueshëm, ku presioni i vëzhgimit shkakton rritje të hormoneve të stresit si kortizoli, që manifestohet si pagjumësi, dridhje dhe trazime emocionale.
Në një studim që përfshiu punonjës të mediave sociale, psikologët zbuluan se ankthi i lidhur me perceptimin se postimet e tyre gjykohen vazhdimisht ishte më i lartë sesa tek përdoruesit me përdorim sporadik. Ky ankth nuk vinte vetëm nga reagimet e tjera njerëzore, por nga ideja se çdo fjalë mund të jetë nën lupë. Në vitet e fundit, shumë figura publike, artistë, gazetarë e aktivistë, janë shprehur për frikën e komentit masiv dhe sulmeve online. Edhe kur sjelljet e tyre janë brenda normave, ankthi i rrezikut të keqinterpretimit është real dhe ka çuar shumë prej tyre drejt auto‑censurës. Në disa kompani teknologjike në SHBA dhe Evropë, përdorimi i programeve që regjistrojnë ekranin dhe pritjet e punonjësve është bërë normë për menaxhimin e punës në distancë. Punonjësit raportojnë se ndihet si vëzhgim i vazhdueshëm, që shkakton stres dhe ul kreativitetin. Psikologët rekomandojnë disa qasje për të menaxhuar këtë lloj ankthi: rritjen e vetëdijes për mekanizmat e vëzhgimit dhe të dhënat që mbledhin, vendosjen e kufijve digjitalë, reduktimin e kohës në platforma që shkaktojnë ankth, kërkimin e politikave të qarta për privatësi në punë dhe në shërbimet online, dhe terapi kognitive‑sjellore për të trajtuar hipervetëdijen dhe reagimet automatike të ankthit.
Të jetosh nën vëzhgim nuk do të thotë thjesht të jesh objekt i syve të tjerë, por të brendësosh atë sy, ta bësh pjesë të vetes dhe pastaj të ndiesh peshën e tij në çdo hap. Ky ankth nuk është gjëmë e dukshme, por është një hije që formësohet nga teknologjia, shoqëria dhe nga frika e vlerësimit. Dallimi midis “vëzhguesit” dhe “vetes” shndërrohet në një lloj pasqyre psikologjike që reflekton më shumë rreth nesh sesa mbi ne, frikën e humbjes së autonomisë, dëshirën për kontroll dhe nevojën për privatësi. Në këtë epokë të syve të padukshëm, ankthi është i dukshëm vetëm për atë që ndien, dhe teksa e kuptojmë dhe e emërtojmë, bëjmë hapin e parë drejt lirimit emocional nga vëzhgimi i vazhdueshëm.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
