E pavetëdijshmja është një koncept që e përmendim shpesh në përditshmëri, por jo gjithmonë ia kuptojmë peshën e vërtetë apo implikimet e thella psikologjike.
Në gjuhën e folur, ne quajmë “të pavetëdijshme” çdo gjë që bëjmë mekanikisht ose pa u menduar gjatë. Megjithatë, në psikoanalizë, ky koncept shkon shumë më tej. Ajo përkufizohet si një strukturë komplekse psikike që strehon përmbajtjet e shtypura të vetëdijes dhe përcakton në mënyrë të padukshme sjelljet tona.
Pavetëdija është ajo “bota e nëndheshme” që refuzon të qëndrojë e fshehur; ajo gjen rrugën për t’u shfaqur përmes ëndrrave, lapsuseve të gjuhës (rrëshqitjeve të gojës) dhe veprimeve tona të pashpjegueshme.
“Pavetëdija nuk ka ndjenjën e kohës. Nuk ka probleme që lidhen me të. Një pjesë e psiqikës sonë nuk ndodhet as në kohë dhe as në hapësirë. Koha dhe hapësira janë thjesht një iluzion, prandhe në këtë pjesë të psiqikës sonë, koha nuk do të thotë asgjë.” – Carl Gustav Jung
Ky koncept u distancua përfundimisht nga racionalizmi i ngurtë i Dekartit (i cili gjithçka e shihte përmes arsyes). Edhe pse përkufizimet e saj mbeten ende pikë debati, rëndësia e saj në jetën tonë mendore është e pamohueshme. Më poshtë, po ju njohim me disa nga citatet më të fuqishme që hedhin dritë mbi këtë dimension misterioz:
1.Rruga mbretërore drejt mendjes
“Interpretimi i ëndrrave është rruga mbretërore drejt njohjes së të pavetëdijshmes në jetën mendore.” – Sigmund Freud
Përpara se Sigmund Freud (Babai i Psikoanalizës) të ngrinte teoritë e tij, fenomenet e pavetëdijshme – përfshirë ëndrrat – konsideroheshin të parëndësishme dhe të padenja për studim shkencor. Frojdi bëri të kundërtën: ai u dha atyre rëndësinë maksimale, duke zbuluar se ëndrrat janë mesazhe të koduara që, kur interpretohen saktë, na ofrojnë një qasje të drejtpërdrejtë në pavetëdije.
2.Pavetëdija dhe fati
“Askush nuk ndriçohet duke imagjinuar figura drite, por duke e bërë errësirën të vetëdijshme. Ajo që nuk bëhet në mënyrë të vetëdijshme, manifestohet në jetën tonë si fat.” – Carl Gustav Jung
Në mënyrë të ngjashme, Frojdi shprehej se “e pavetëdijshmja është fati”. Në thelb, ky aktivitet i fshehur përcakton pjesën më të madhe të veprimeve tona. Pa e kuptuar, ne shpesh e organizojmë jetën tonë thjesht për t’iu bindur diktateve dhe plagëve që ndodhen në pavetëdijen tonë.
3.Matrica e përsëritjeve (Të njëjtat gabime)
“Çdo gjë që ndodh në jetën tonë është e lidhur me pavetëdijen, sepse ajo është, mbi të gjitha, matrica e përsëritjeve tona, qofshin ato të shëndetshme ose jo.” – Gabriel Rolón
Një nga mënyrat më të qarta se si manifestohet e pavetëdijshmja është përmes përsëritjes së përvojave – ajo që në gjuhën popullore e quajmë “të pengohesh dy herë në të njëjtin gur”. Kur e gjejmë veten vazhdimisht në të njëjtat situata apo marrëdhënie toksike, pas kësaj fshihet një përcaktim i pavetëdijshëm që kërkon zgjidhje.
4.Paradoksi i dashurisë
“Nëse dikush ka frikën e vetëdijshme se nuk do të jetë i dashur, frika e vërtetë, megjithëse e pavetëdijshme, është ajo e të dashuruarit.”– Erich Fromm
Ky mendim nxjerr në pah dinamikën paradoksale midis asaj që mendojmë se ndjejmë dhe asaj që ndodh në të vërtetë brenda nesh. Ndërsa një person beson racionalisht se ka frikë mos mbetet vetëm (mos refuzohet), në nivel të pavetëdijshëm ai ka frikë nga vetë procesi i të dashuruarit, pasi dashuria e zhvesh atë dhe e bën të ndihet i brishtë e i cenueshëm.
5.Gjuha e simboleve
“Pothuajse e gjithë mendja jonë është e pavetëdijshme. Ne duhet të mësojmë të komunikojmë me këtë pjesë misterioze të mendjes sonë duke përdorur gjuhën e saj, dhe simbolet na ndihmojnë ta bëjmë këtë.” – Elsa Punset
Pavetëdija nuk flet me fjalë dhe logjikë lineare; ajo përdor një gjuhë të koduar metaforash dhe simbolesh. Krijimi i një urë lidhëse me këtë pjesë të qenies sonë përmes artit, ëndrrave apo introspeksionit është një rrugë e jashtëzakonshme drejt vetënjohjes.
6.Iluzioni i kontrollit total
“Ne jetojmë në një kulturë që beson se shumica e veprimeve tona janë të vetëdijshme. Megjithatë, shumicën e asaj që bëjmë – dhe atë që bëjmë më mirë – e bëjmë në mënyrë të pavetëdijshme.” – John Grinder
Shoqëria moderne na shtyn vazhdimisht të monitorojmë, racionalizojmë dhe kontrollojmë çdo gjë. Megjithatë, e vërteta është se ne shpesh nuk jemi në gjendje të shpjegojmë arsyet e vërteta të sjelljeve tona, thjesht sepse ato buron nga motori i pavetëdijshëm.
7.Kujdes me fjalët: Pavetëdija nuk ka humor!
“Mos thuaj kurrë ‘nuk mund ta bëj’, as edhe si shaka, sepse pavetëdija nuk ka sens humori! Ajo do ta marrë seriozisht dhe do të ta kujtojë sa herë që të provosh.” – Facundo Cabral
Pavarësisht tonit satirik, ky citat prek një të vërtetë të madhe: autoshugjestionin. Pavetëdija regjistron çdo informacion pa bërë filtra logjikë apo ironie. Urdhrat që i japim vetes (qoftë edhe në formë shakaje apo ankese) kthehen në programe që na shtyjnë të veprojmë pikërisht drejt atij rezultati (dështimit ose suksesit).
Përmbledhje
Të gjithë ne lundrojmë çdo ditë midis dy botëve: arsyes (produkt i vetëdijes) dhe “absurdit” (produkt i pavetëdijshmes). Të guxosh të hysh në këtë terren të panjohur nuk është thjesht një proces psikologjik, por një aventurë magjepsëse që na ndihmon të kuptojmë se kush jemi në të vërtetë.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
