Artikull psikoedukativ për publikun
Ka plagë që nuk shihen me sy. Ka vuajtje që nuk bëjnë zhurmë. Ka njerëz që ecin, punojnë, flasin, kujdesen për familjen dhe duken të fortë, ndërsa brenda vetes përjetojnë një frikë të thellë: ndjesinë sikur nuk janë më plotësisht të pranishëm në trupin, mendjen dhe jetën e tyre. Një nga këto gjendje është DDD – Depersonalization-Derealization Disorder, në shqip: Çrregullimi i depersonalizimit dhe derealizimit. Është një diagnozë psikiatrike që për shumë njerëz është e panjohur, por për ata që e përjetojnë është një realitet i dhimbshëm, i frikshëm dhe shpesh shumë i vetmuar.
DDD është një gjendje ku njeriu mund të ndihet i shkëputur nga vetja ose nga bota përreth. Nuk është thjesht lodhje. Nuk është imagjinatë. Nuk është dobësi. Është një përjetim psikologjik ku truri dhe sistemi nervor, pas stresit të gjatë, ankthit, traumës, panikut ose lodhjes së thellë emocionale, krijojnë një lloj distance mbrojtëse nga realiteti.
“E di që jam këtu, por nuk e ndiej veten këtu. E shoh botën, por më duket si film. Flas me njerëzit, por më duket sikur po i shikoj nga larg.”
Si mund të përjetohet DDD?
Personi me depersonalizim mund të ndihet i huaj për veten, trupin, zërin, mendimet ose emocionet e veta. Ai mund të thotë se duart i duken të huaja, se po flet automatikisht, se po jeton si në autopilot, ose se ndien një zbrazëti emocionale edhe kur dëshiron të ndiejë afërsi, gëzim apo dhimbje. Personi me derealizim e përjeton botën përreth si të largët, të mjegullt, artificiale ose si në ëndërr. Njerëzit, rrugët, shtëpia, tingujt dhe dritat mund të duken të çuditshme, sikur personi po i shikon nga pas një xhami të trashë. Këto përjetime janë shumë të frikshme, sidomos kur personi nuk e di çfarë po ndodh. Një nga mendimet më të shpeshta është: A po çmendem? Por këtu duhet thënë qartë: DDD nuk është njësoj si psikoza. Në shumicën e rasteve, personi e di se realiteti ekziston. Ai e di se njerëzit, shtëpia dhe jeta janë reale. Problemi është se ato nuk ndihen reale.
Shembull nga jeta e përditshme
Mendojeni një grua që për muaj të tërë ka jetuar me stres: punë, familje, përgjegjësi, mungesë gjumi dhe ankth të brendshëm. Ajo nuk ankohet. Vazhdon përpara. I thotë vetes: duhet të duroj edhe pak. Një ditë hyn në një dyqan. Papritur dritat i duken shumë të forta. Zërat e njerëzve i vijnë nga larg. Dyshemeja duket sikur lëkundet. Duart i duken të huaja. Ajo e di që është në dyqan, por gjithçka i duket e çuditshme, si ëndërr. Zemra fillon t’i rrahë shpejt. Mendja i thotë: Çfarë po ndodh me mua? A mos po humbas kontrollin? A mos po çmendem? Nga ai moment ajo fillon të ketë frikë nga dyqanet, vendet me shumë njerëz, dritat dhe vetë ndjenja e trupit. Jo sepse dyqani është i rrezikshëm, por sepse trupi i saj e ka lidhur atë përjetim me frikë.
Ky është rrethi i ankthit dhe DDD-së: sa më shumë njeriu frikësohet nga ndjesia, aq më shumë trupi qëndron në alarm. Dhe sa më shumë trupi qëndron në alarm, aq më e fortë bëhet ndjesia e shkëputjes.
Pse ndodh DDD?
DDD shpesh shfaqet kur njeriu ka mbajtur shumë për një kohë të gjatë. Mund të lidhet me trauma të hershme, stres kronik, sulme paniku, depresion, ankth, humbje, dhunë psikologjike, lodhje të thellë, pagjumësi ose ngjarje që kanë tronditur ndjenjën e sigurisë. Truri ynë ka një qëllim të madh: të na mbrojë. Kur dhimbja, frika ose stresi bëhen shumë të forta, sistemi nervor ndonjëherë zgjedh të fikë një pjesë të ndjeshmërisë. Kjo mund ta bëjë njeriun të ndihet i mpirë, i larguar, i huaj për veten dhe për botën. Në këtë kuptim, DDD nuk është armik. Është një sinjal. Një alarm i brendshëm që thotë: ke duruar shumë; trupi yt ka nevojë për siguri, pushim dhe ndihmë.
Pse njerëzit heshtin?
Shumë persona nuk i tregojnë askujt për këto përjetime. Ata kanë frikë se familja do t’i gjykojë, se shoqëria do t’i quajë të çmendur, ose se profesionistët nuk do t’i marrin seriozisht. Prandaj heshtin. Dhe në heshtje, vuajtja bëhet më e madhe. Por ajo që nuk thuhet, nuk zhduket. Ajo rritet në errësirë. Prandaj është e rëndësishme të flasim për DDD: jo për të krijuar frikë, por për të sjellë dritë; jo për të vendosur etiketa, por për të dhënë kuptim. Kur një njeri mëson se kjo gjendje ka emër, shpesh ndodh diçka e rëndësishme: frika fillon të ulet. Sepse kur diçka ka emër, mund të kuptohet. Kur kuptohet, mund të trajtohet.
Çfarë ndihmon?
Ndihmon së pari njohuria. Kur personi kupton se këto ndjesi lidhen me ankthin, stresin, traumën dhe sistemin nervor, ai nuk i interpreton më automatikisht si shenjë rreziku apo çmendurie.
Ndihmon psikoterapia. Terapia mund ta ndihmojë personin të kuptojë lidhjen mes trupit, mendimeve, emocioneve dhe përvojave të mëparshme. Mund të punohet me ankthin, traumën, rregullimin emocional, praninë në trup dhe kthimin gradual të ndjenjës së sigurisë.
Ndihmojnë teknikat e tokëzimit, të njohura si grounding. Për shembull, personi mund të përqendrohet te pesë gjëra që sheh, katër gjëra që dëgjon, tre gjëra që prek, dy aroma dhe një shije. Mund të vendosë këmbët fort në dysheme dhe të thotë: Jam këtu. Jam në këtë moment. Jam i/e sigurt tani. Kjo është një ndjesi, jo rrezik.
Ndihmon frymëmarrja e ngadaltë, gjumi, ulja e stresit, lëvizja e lehtë, rutina dhe njerëzit e sigurt përreth. Në disa raste, kur ka depresion, ankth të fortë ose sulme paniku, mund të nevojitet edhe vlerësim mjekësor.
Çfarë mund të bëjnë familjarët?
Familjarët nuk duhet ta minimizojnë gjendjen. Mos thoni: mos mendo për këtë, e ke vetëm në kokë, po e tepron, ose s’ke asgjë. Për personin që vuan, këto fjalë mund ta shtojnë turpin dhe izolimin. Më mirë është të thuhet: po të dëgjoj; e kuptoj që kjo është shumë e frikshme për ty; nuk je vetëm; do ta kalojmë bashkë; le të kërkojmë ndihmë profesionale. Ndonjëherë një fjali e butë mund ta qetësojë sistemin nervor më shumë se një mijë këshilla të ashpra.
DDD nuk ia merr vlerën njeriut
Një person me DDD nuk është i dobët. Nuk është i prishur. Nuk është i pashpresë. Shpesh është një njeri që ka qenë shumë i fortë për një kohë shumë të gjatë. Por edhe njerëzit e fortë lodhen. Edhe ata që mbajnë të tjerët kanë nevojë të mbahen. Edhe mendja më e qëndrueshme ka nevojë për pushim, siguri dhe mirëkuptim.
DDD na mëson diçka të rëndësishme: se shëndeti mendor nuk është vetëm mungesa e sëmundjes. Është ndjenja e lidhjes me veten, me trupin, me njerëzit dhe me jetën. Kur kjo lidhje dobësohet, nuk duhet të turpërohemi. Duhet të ndalemi, të dëgjojmë trupin dhe të kërkojmë ndihmë. Sepse njeriu nuk është vetëm ajo që përjeton në momentin më të vështirë. Njeriu është edhe forca për t’u rikthyer, guximi për të kërkuar ndihmë dhe drita që mund të ndizet përsëri, edhe pas periudhave më të errëta.
Mesazhi kryesor: DDD është një gjendje e vërtetë dhe e dhimbshme, por nuk është fundi i njeriut. Ajo mund të kuptohet, të trajtohet dhe të zbutet me njohuri, mbështetje dhe ndihmë profesionale.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
