Ka periudha në jetë kur gjithçka duket sikur humbet kuptimin. Ajo që dikur na jepte siguri nuk na mjafton më. Marrëdhëniet ndryshojnë, planet dështojnë, një humbje na trondit, një zhgënjim na detyron të ndalemi ose thjesht arrijmë në një pikë ku mënyra e vjetër e të jetuarit nuk funksionon më.
Në këto momente mund të lindë një pyetje e dhimbshme, por shumë e rëndësishme: “Çfarë po përpiqet të më tregojë kjo periudhë për jetën time?” Nga këndvështrimi psikologjik, periudhat e vështira nuk janë domosdoshmërisht vetëm pengesa që duhet t’i kapërcejmë. Ndonjëherë ato bëhen një sinjal se mënyra se si kemi jetuar, menduar, zgjedhur ose lidhur me të tjerët ka nevojë të rishikohet.
Kur mënyra e vjetër e jetës nuk funksionon më
Njeriu ka një nevojë të fortë për vazhdimësi. Ne ndërtojmë bindje për veten, marrëdhëniet, të ardhmen dhe botën përreth nesh. Kur ndodh një ngjarje e rëndësishme negative, këto bindje mund të tronditen. Kjo është një nga idetë qendrore në punën e psikologëve Richard Tedeschi dhe Lawrence Calhoun, të cilët zhvilluan konceptin e post-traumatic growth — rritjes pas përballjes me kriza të forta. Ata argumentojnë se përballja me një krizë mund të sfidojë mënyrën e mëparshme se si personi e kuptonte veten dhe jetën. Në disa raste, ky proces mund të çojë në ndryshime të rëndësishme: marrëdhënie më të thella, vlerësim më të madh për jetën, ndjenjë më të fortë të fuqisë personale, ndryshim prioritetesh dhe një kuptim më të pasur të ekzistencës. Kjo nuk do të thotë se dhimbja është e mirë apo se trauma është e nevojshme për t’u rritur. Përkundrazi, do të thotë se njeriu ka aftësinë ta rindërtojë veten edhe pas përvojave që e kanë tronditur thellë.
Kriza ndonjëherë e bën të pamundur të vazhdojmë si më parë
Një nga arsyet pse periudhat e errëta mund të bëhen pika kthese është se ato na detyrojnë të përballemi me gjëra që më parë mund t’i shmangnim. Ndoshta kemi qëndruar për vite në një marrëdhënie që nuk na bënte mirë. Ndoshta kemi jetuar sipas pritshmërive të të tjerëve. Ndoshta kemi punuar pa pushim për të fituar miratimin e njerëzve. Ndoshta kemi sakrifikuar nevojat tona duke besuar se kjo ishte mënyra për të qenë të dashur. Ose ndoshta kemi ndërtuar një identitet rreth një roli, pune, marrëdhënieje apo qëllimi që nuk na përfaqëson më. Kur një krizë i trondit këto struktura, dhimbja nuk vjen vetëm nga ajo që kemi humbur. Shpesh vjen edhe nga humbja e versionit të vetes që kemi qenë. Dhe pikërisht këtu mund të fillojë ndryshimi.
Nga “Pse më ndodhi?” tek “Çfarë duhet të ndryshoj?”
Në fazat e para të një krize, është krejt njerëzore të pyesim: Pse mua? Pse ndodhi kjo? Çfarë bëra gabim? Por me kalimin e kohës, një pyetje tjetër mund të bëhet më transformuese: “Çfarë mund të më mësojë kjo për mënyrën se si dua të jetoj?” Kjo nuk është një përpjekje për ta romantizuar dhimbjen. Është një mënyrë për t’i dhënë përvojës një kuptim që na ndihmon të ecim përpara. Një rishikim i 39 studimeve mbi ndryshimet pozitive pas traumës dhe vështirësive gjeti se faktorë të tillë si përpunimi i përvojës, pranimi, riformulimi pozitiv dhe mënyra se si individi e vlerëson situatën lidhen me rritjen pas vështirësive. Pra, nuk është vetëm ajo që na ndodh që ndikon në jetën tonë, por edhe mënyra se si e përpunojmë atë që na ndodh.
Qëndrueshmëria nuk do të thotë të mos thyhesh
Në psikologji, koncepti i qëndrueshmërisë nuk nënkupton të jesh gjithmonë i fortë, të mos qash apo të mos ndjesh dhimbje. American Psychological Association e përkufizon si procesin e përshtatjes ndaj përvojave të vështira dhe thekson se ajo përfshin fleksibilitetin mendor, emocional dhe sjellor. Qëndrueshmëria mund të kultivohet dhe zhvillohet. Kjo është shumë e rëndësishme. Sepse shpesh mendojmë se personi rezilient është ai që “nuk thyhet”. Në të vërtetë, një person mund të thyhet, të ndihet i humbur, të kërkojë ndihmë dhe të ketë nevojë për kohë — dhe përsëri të jetë duke zhvilluar reziliencë. Forca psikologjike nuk është mungesa e dhimbjes. Është aftësia për të vazhduar të ndërtohesh edhe në praninë e saj.
Ndonjëherë ndryshimi fillon kur kuptojmë se çfarë ka vërtet rëndësi
Psikologu Steven C. Hayes, një nga figurat kryesore të Acceptance and Commitment Therapy (ACT), e vendos në qendër të ndryshimit psikologjik konceptin e fleksibilitetit psikologjik. Sipas modelit ACT, një jetë më funksionale lidhet me aftësinë për të pranuar përvojat e vështira, për të mos u kontrolluar plotësisht prej mendimeve dhe emocioneve, për të qenë i pranishëm dhe për të ndërmarrë veprime në përputhje me vlerat personale. Kjo na çon te një pyetje thelbësore:
Nëse frika nuk do të vendoste për mua, si do të doja të jetoja?
Ndoshta periudha e errët na zbulon se kemi nevojë për më shumë kufij.
Për një marrëdhënie më të shëndetshme.
Për më shumë kohë me njerëzit që duam.
Për një punë që përputhet me vlerat tona.
Për më pak nevojë për miratimin e të tjerëve.
Për kujdes më të madh ndaj vetes.
Ose thjesht për të ndaluar së jetuari një jetë që duket mirë nga jashtë, por ndihet bosh nga brenda.
Ndryshimi nuk është gjithmonë i madh dhe dramatik
Kur flasim për “ndryshim”, shpesh imagjinojmë një vendim të madh: të largohemi, të ndryshojmë profesionin, të fillojmë një jetë të re. Por ndryshimi psikologjik mund të jetë shumë më i vogël.
Mund të jetë të mësosh të thuash “jo”.
Të kërkosh ndihmë.
Të vendosësh një kufi.
Të pushosh pa u ndier fajtor.
Të pranosh se nuk mund t’i kontrollosh të gjithë njerëzit dhe të gjitha rezultatet.
Të mos ndjekësh më një qëllim vetëm sepse dikur e ke vendosur.
Të fillosh të dëgjosh nevojat e tua.
Në këtë kuptim, ndryshimi nuk është gjithmonë “të bëhesh dikush tjetër”. Shpesh është të fillosh të jetosh më në përputhje me atë që je dhe me atë që ka rëndësi për ty.
Por jo çdo dhimbje duhet kthyer menjëherë në “mësim”
Këtu kërkohet një kujdes i rëndësishëm. Nuk është psikologjikisht e shëndetshme t’i thuash një personi që sapo ka përjetuar një humbje, traumë apo krizë: “Duhet të gjesh anën pozitive.”
Tedeschi dhe Calhoun theksojnë se rritja pas traumës nuk duhet trajtuar si një rezultat i pashmangshëm dhe se përjetimi i dhimbjes nuk duhet zëvendësuar me presionin për të gjetur menjëherë një “anë të mirë”. Dhimbja ka nevojë së pari të pranohet. Ndonjëherë duhet të qajmë për atë që humbëm përpara se të mund të kuptojmë se ku duam të shkojmë. Ndonjëherë duhet të kërkojmë ndihmë profesionale. Ndonjëherë “ndryshimi” i parë nuk është të ndryshojmë jetën, por të ndalojmë së luftuari vetëm.
Periudha e errët si pikë riorientimi
Një krizë mund të na tregojë se diçka në mënyrën tonë të jetesës nuk është më e qëndrueshme. Ajo mund të na bëjë të rishikojmë marrëdhëniet, prioritetet, bindjet dhe mënyrën se si sillemi me veten. Në vend që ta shohim vetëm si një periudhë që duhet “ta kalojmë”, mund të fillojmë ta shohim si një periudhë që na fton të pyesim:
Çfarë nuk dua më të toleroj?
Çfarë ka vërtet rëndësi për mua?
Cilët njerëz dua pranë vetes?
Çfarë kam neglizhuar te vetja?
Cilat bindje nuk më shërbejnë më?
Çfarë dua të ndërtoj ndryshe?
Këto pyetje nuk e zhdukin dhimbjen. Por mund t’i japin drejtim.
Nga mbijetesa tek një mënyrë e re të jetuari
Një nga mësimet më të fuqishme të psikologjisë së reziliencës është se përshtatja nuk është gjithmonë kthim te personi që ishim më parë. Ndonjëherë qëllimi nuk është të rikthehemi pikërisht aty ku ishim. Është të ndërtojmë diçka të re. APA thekson se rezilienca nuk lidhet vetëm me “rikthimin” pas vështirësisë, por mund të përfshijë edhe rritjen dhe përmirësimin e jetës. Kjo është një ide e fuqishme: pas një periudhe të errët, nuk kemi pse të bëhemi versioni i vjetër i vetes. Mund të bëhemi një version më i vetëdijshëm. Më i qartë. Më fleksibël. Më i lidhur me vlerat tona. Më i aftë për të vendosur kufij. Dhe ndoshta më pak i gatshëm për të jetuar një jetë që nuk na përket.
Periudhat e errëta nuk janë gjithmonë një shenjë se kemi dështuar. Ndonjëherë janë momentet kur mënyra e vjetër e jetës fillon të mos na përshtatet më. Ato mund të na tregojnë se kemi nevojë të ndryshojmë diçka: një zgjedhje, një marrëdhënie, një bindje, një kufi, një prioritet ose mënyrën se si sillemi me veten.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
