“Përsëri e njëjta histori.” Mund të ndryshojnë emrat, mosha apo rrethanat, por dinamika duket e njohur: tërheqje ndaj një partneri emocionalisht të paarritshëm, frikë nga braktisja, nevoja e vazhdueshme për konfirmim ose marrëdhënie ku njëri jep vazhdimisht më shumë se tjetri. Pse ndodh kjo?
Psikologjia sugjeron se zgjedhjet tona në marrëdhënie nuk formohen vetëm nga ajo që duam në mënyrë të vetëdijshme. Ato ndikohen edhe nga mënyra se si kemi mësuar të përjetojmë afërsinë, sigurinë, refuzimin dhe vlerën personale.
Modelet e hershme mund të bëhen “harta” për marrëdhëniet
Teoria e lidhjes, e zhvilluar fillimisht nga John Bowlby dhe më tej nga Mary Ainsworth, sugjeron se përvojat e hershme me figurat kujdestare ndikojnë në mënyrën se si individi kupton afërsinë dhe sigurinë emocionale. Kjo nuk do të thotë se fëmijëria përcakton të ardhmen romantike. Por disa pritshmëri dhe mënyra reagimi mund të vazhdojnë të ndikojnë marrëdhëniet edhe në moshë madhore. Kërkimet mbi lidhjen e të rriturve kanë gjetur, për shembull, se siguria e lidhjes lidhet me funksionimin dhe cilësinë e marrëdhënieve romantike në kohë. Kështu, një person që është mësuar me pasiguri emocionale mund ta përjetojë distancën e partnerit jo thjesht si një sjellje të momentit, por si një sinjal kërcënimi: “Po largohet. Ndoshta nuk jam mjaftueshëm i/e mirë.”
Pse ajo që është e njohur mund të duket si “kimi”?
Një nga shpjegimet më interesante të modeleve të përsëritura vjen nga koncepti psikodinamik i përsëritjes. Në literaturën psikoanalitike, “repetition compulsion” i referohet tendencës për të rikrijuar në marrëdhëniet e mëvonshme disa modele të njohura emocionale ose ndërpersonale. Koncepti është diskutuar dhe kritikuar gjerësisht dhe nuk duhet trajtuar si një ligj universal të psikologjisë. Një shpjegim është se njeriu mund të tërhiqet drejt asaj që është e njohur, edhe kur ajo nuk është domosdoshmërisht e dobishme. Kjo mund të krijojë një paradoks: një marrëdhënie e qetë mund të duket “pa shkëndijë”, ndërsa një marrëdhënie e mbushur me pasiguri, pritje dhe ulje-ngritje mund të përjetohet si shumë intensive. Intensiteti, megjithatë, nuk është domosdoshmërisht i njëjtë me intimitetin.
Vetëvlerësimi dhe marrëdhënia ndikojnë njëri-tjetrin
Vetëvlerësimi nuk është thjesht një mendim që kemi për veten. Ai lidhet edhe me mënyrën se si interpretojmë sjelljen e njerëzve të rëndësishëm për ne. Një meta-analizë e madhe nga Ulrich Orth dhe kolegët, që përfshiu dhjetëra mijëra pjesëmarrës, gjeti se marrëdhëniet shoqërore dhe vetëvlerësimi ndikojnë në mënyrë reciproke njëri-tjetrin me kalimin e kohës. Pra, procesi mund të funksionojë në të dyja drejtimet: Vetëvlerësim i ulët → më shumë pasiguri në marrëdhënie → përvoja negative → vetëvlerësim edhe më i ulët.
Por edhe e kundërta: Marrëdhënie e shëndetshme → ndjenjë më e madhe sigurie → vetëvlerësim më i qëndrueshëm → marrëdhënie më të shëndetshme.
Studime afatgjata kanë gjetur gjithashtu lidhje midis zhvillimit të vetëvlerësimit dhe kënaqësisë në marrëdhëniet romantike.
Kur pasiguria kthehet në një cikël
Imagjinoni një person që ka frikë se partneri do ta braktisë. Partneri nuk përgjigjet për disa orë. Në vend që kjo të interpretohet si një ngjarje neutrale, aktivizohet mendimi: “Nuk interesohet më për mua.” Pastaj vjen nevoja për siguri: telefonata, mesazhe të shumta, kërkesa për konfirmim. Partneri mund të ndihet i kontrolluar dhe të largohet edhe më shumë. Distanca e tij konfirmon frikën fillestare: “E dija. Do të më linte.” Kështu krijohet një cikël vetë-përforcues. Një meta-analizë e vitit 2022, që përfshiu 224 studime dhe rreth 80 mijë pjesëmarrës, gjeti lidhje të qëndrueshme midis dimensioneve të pasigurta të lidhjes dhe treguesve më negativë të shëndetit mendor, si dhe lidhje me vetëvlerësimin më të ulët.
Por kjo nuk do të thotë se “zgjedhim gjithmonë të njëjtin partner”
Kjo është një pikë e rëndësishme. Është joshëse të thuhet: “Ti gjithmonë zgjedh njerëz toksikë sepse ke trauma.” Por psikologjia nuk është kaq e thjeshtë. Marrëdhëniet ndikohen nga shumë faktorë: personaliteti, përvojat e mëparshme, konteksti social, mundësitë për të njohur njerëz të rinj, pritshmëritë, komunikimi dhe karakteristikat reale të partnerit. Madje, edhe literatura mbi “përsëritjen” paralajmëron se koncepti nuk shpjegon automatikisht çdo sjellje të përsëritur. Prandaj pyetja më e dobishme nuk është: “Pse zgjedh gjithmonë njerëz të gabuar?” Por: “Çfarë modeli po përsëritet dhe çfarë më bën ta toleroj, kërkoj ose keqinterpretoj atë?”
Si mund të ndërpritet modeli?
Ndryshimi fillon shpesh me identifikimin e modelit. Mund të pyesni veten:
Çfarë lloj partnerësh më tërheqin vazhdimisht?
Si ndihem zakonisht në fillim të një marrëdhënieje?
A e ngatërroj ankthin me dashurinë?
A ndihem i/e qetë kur dikush më trajton mirë apo më duket “shumë i/e zakonshëm”?
Çfarë mendoj për veten kur partneri largohet emocionalisht?
A kërkoj vazhdimisht prova se jam i/e dashur?
Çfarë sjelljesh toleroj nga frika se mos humbas marrëdhënien?
Këto pyetje e zhvendosin fokusin nga “çfarë nuk shkon me partnerin?” te “çfarë po ndodh mes meje, partnerit dhe mënyrës se si e përjetoj veten?” Dhe ky është një ndryshim i rëndësishëm.
Një model i vjetër nuk është një fat
Fakti që një person ka përsëritur të njëjtin model nuk do të thotë se është i dënuar ta përsërisë atë. Modelet psikologjike janë të qëndrueshme, por nuk janë të pandryshueshme. Marrëdhëniet e reja, përvojat korrigjuese dhe psikoterapia mund të ndihmojnë një person të kuptojë më mirë reagimet e veta dhe të zhvillojë mënyra të reja për të krijuar afërsi. Në fund, ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është: “Pse më tërheq gjithmonë i njëjti lloj personi?” Por: “Ajo që më duket e njohur, a është edhe ajo që më bën mirë?”
Sepse një marrëdhënie e shëndetshme nuk kërkon që të luftojmë vazhdimisht për të provuar se meritojmë dashurinë. Ajo mund të na ndihmojë të ndërtojmë një marrëdhënie më të qëndrueshme edhe me veten.
© Nuk lejohet riprodhimi i shkrimeve pa vendosur autorësinë e revistës "Psikologjia" dhe pa cituar burimin.
